01-10-07

Sint-Jan, BID voor ons

 FI16

De gemeenteraad van 8 oktober a.s. zal grotendeels gewijd zijn aan het megawinkelcentrum waarvoor momenteel de sloop van de eeuw aan de gang is tussen de Wijngaardstraat en de Sint-Jansstraat/Kleine Sint-Jansstraat. De reusachtige investering (nagenoeg 160 miljoen euro) in het stadscentrum wordt door het stadsbestuur aangegrepen om handel en wandel in het centrum te stroomlijnen naar de wensen van de CD&V-OpenVLD-coalitie. Burgemeester Stefaan De Clerck droomt van de oprichting van een BID, business improvement district (handelsdistrict), en legt daartoe een charter ter goedkeuring aan de gemeenteraad.

Het betreft een samenwerkingsovereenkomst die alvast NV Sint-Janspoort, de werkmaatschappij van Foruminvest in Kortrijk, bijna 3,5 miljoen euro zal kosten en de stad zeker ook een miljoen. Dit alles te financieren met de huurprijzen in het winkelcentrum en bovendien een soort wijkbelasting. Als die wijkbelasting niet genoeg opbrengt, past de stad bij uit zijn gewone middelen (en betaalt de hele stedelijke gemeenschap). Het 'district' reikt van de Wijngaardstraat tot de Grote Markt en zal zichzelf besturen. In dat geprivatiseerde bestuur krijgen de grote winkels een overwegende stem. Foruminvest krijgt ten slotte ook een vetorecht in een 'Pandenfonds', een soort herrezen Woonregie die in de binnenstad aan woonvernieuwing moet doen.

"Foruminvest speelt Sinterklaas" en "Charter moet lokale handel beschermen" koppen de lokale kranten. Ik zie vooral nieuwe heffingen en verregaande privatiseringen. Dit wordt een van de grote debatten van de legislatuur! Afspraak op maandag 8 oktober om 18.30 uur in de raadszaal in het stadhuis van Kortrijk.

Een charter met verregaande gevolgen

Ik sta achter het project van Foruminvest in de Kortrijkse binnenstad. Het is een onverhoopte kans om de ingedommelde handel in Kortrijk weer te laten opleven. Zonder handel - met al wat erbij hoort: welvaart, ontmoetingen, ambiance, comfort, jobs, enzovoort - kun je een nederzetting geen stad noemen. De stedelijke overheid moet die onverhoopte kans te baat nemen. Maar wat thans wordt voorgeschoteld aan de gemeenteraad, lijkt mij veeleer het verknoeien van die kans.

Aan de gemeenteraad wordt gevraagd een 'charter' goed te keuren tussen NV Sint-Janspoort, de werkmaatschappij van Foruminvest in Kortrijk - Foruminvest werkt zelf met kapitaal van Nederlandse pensioenfondsen -, de stad Kortrijk en het autonoom gemeentebedrijf Stadsontwikkelingsbedrijf Kortrijk (SOK, vroeger de Woonregie). Het plechtstatige woord 'charter' is hier op zijn plaats gezien de ver-strekkende gevolgen van de overeenkomst.

BID of handelsvrijstaat hartje Kortrijk

Hoofdbrok van dat charter is het BID (Business Improvement District) ofte Handelsdistrict Centrum Kortrijk, dat burgemeester De Clerck wil oprichten. Een BID, een idee via Groot-Brittannië en Nederland overgewaaid van de Verenigde Staten, is een club die vrijwillig wordt opgericht door (een meerderheid van) handelaars en eigenaars van een bepaald gebied. Aan die club kent de overheid een soort zelfbestuur toe, en dat autonoom district bedruipt zichzelf met een verplichte bijdrage geïnd bij àlle handelaars van het gebied.

Die handelsvrijstaat hartje Kortrijk zou twee vleugels hebben. De kern zou gevormd worden door de toekomstige winkels en horeca-zaken in het megawinkelcentrum van Foruminvest. De tweede vleugel zou opgelegd worden aan de handelszaken van het winkel-wandelgebied tussen de Wijngaardstraat en de Grote Markt. En het ligt in de bedoeling om het in een latere fase nog uit te breiden met aloude winkelstraten zoals de Leiestraat, de Graanmarkt, de Zwevegemsestraat, enzovoort. Het (bestuur van het) Handelsdistrict zou autonoom (en dus op eigen kosten) initiatieven kunnen nemen om "de commerciële omgeving aan te pakken" in het gebied, "effectieve promotieversterkende initiatieven en publiciteit voor de kleinhandelaars" te organiseren en maatregelen te treffen voor de "veiligheid en onderhoud ten voordele van het afgebakende gebied".

Een aaneengeklonken blok en los zand

De twee vleugels van de BID-constructie zijn heel ongelijk. Het spreekt vanzelf dat de winkels die neerstrijken in het winkelcentrum van Foruminvest zich schikken naar de voorwaarden opgelegd door de verhuurder/verkoper en door het management van de shoppingmall. Wie zich niet akkoord verklaart, komt er simpelweg niet in! Uiteraard zal dat management snoeiharde afspraken maken met de winkeliers onder zijn dak: over gezamenlijke reclame en promotie, volk lokkende evenementen, schoonmaak en onderhoud van de gemeenschappelijke delen, strategische beslissingen (bijv. hoeveel concurrentie er nog bij kan of niet), enzovoort. Die BID-vleugel wordt één massief, contractueel aaneengeklonken blok.

De andere vleugel, bestaande uit de handelaars en eigenaars van de traditionele winkelstraten, is per definitie los zand. De winkeliers hebben er aanhoudende investeringen en nooit stoppende werkdagen voor over om hun eigen baas te zijn en te blijven. De handelaarsverenigingen zijn veeleer discussiefora - wat hen tot eer strekt - en ze hebben alleszins niet het gezag van een contractueel opgelegd, collectief management.

Breng beide vleugels bijeen en je loopt een dubbel gevaar. Ofwel zal het machtige management van het winkelcentrum van Foruminvest de baas gaan spelen over het geheel. Ofwel zal het hele 'BID-verhaal' de bestaande commerciële animatie in Kortrijk niet overstijgen. Bovendien heb ik mijn vragen bij de zin van de oprichting van nog maar eens een extra structuur, loodzwaar en duur op de koop toe. Die structuur zal eigenlijk niet veel meer doen dan wat de stad en de bestaande handelaarsverenigingen nu al doen. Zo sprak Hartje-Kortrijkvoorzitter Koen Byttebier in de pers van het organiseren van braderieën; hebben wij daarvoor een BID nodig?

Nieuwe taks voor handelaars hartje Kortrijk

Dat terzijde gelaten wekken vooral twee aspecten van dat ambitieuze plan mijn argwaan. 1. De financiering met een parafiscale heffing op àlle handelaars van het gebied èn op de handelaars van andere winkelzones in de stad. En 2. De bevoegdheden van de overheid die aan die private club worden afgestaan.

In Nederland en Engeland is er een wettelijke regeling tegen 'free-riders', vrijbuiters (handelaars die niet meebetalen maar toch profiteren van de inspanningen van het BID). Dat is nu juist het probleem met een BID in Kortrijk: er bestaat geen wettelijke regeling om alle handelaars van het centrum te verplichten hun bijdrage te betalen. Maar daar wordt volgende mouw aan gepast. Die bijdrage wordt een extra belasting, opgelegd door de stad.

Als jaarbudget van het BID wordt minstens 200.000 euro vooropgesteld. Dat moet voor de helft komen van de handelaars onder dak bij Foruminvest en voor de andere helft door de winkeliers en eigenaars van daarbuiten. Om die bedragen bijeen te krijgen zal de stad proberen (!) een bijzondere belasting in te voeren voor de betrokkenen. De burgemeester liet zich ontvallen dat men dacht aan bedragen van gemiddeld 4 à 500 euro per jaar per handelaar. Als die van Foruminvest aan hun 100.000 niet komen, schiet NV Sint-Janspoort bij. Als die daarbuiten geen 100.000 euro ophoesten, is het de stad die bijpast uit de stadskas.

De vraag rijst of een dergelijke stadstaks voor bepaalde eigenaars en/of huurders van een bepaald gebied wel wettelijk kan. Er zijn voorbeelden in steden zoals Genk en Beveren, maar de echte centrumsteden zijn er niet happig op. De Genkse 'promotaks' kwam er slechts na veel moeilijkheden. In Beveren schorste provinciegouverneur André Denys, nochtans een OpenVLD'er, de 'centrumbelasting' omdat behalve de winkeliers ook de vrije beroepen moesten betalen met uitzondering van de dokters. Het zal nog een netelige discussie worden te bepalen welke zelfstandigen of rechtspersonen onder de nieuwe heffing vallen en welke niet. Zo valt de Grote Markt in het afgebakende gebied en men is van plan om ook de horecazaken te betrekken in het BID. Komt die BID-heffing dan bovenop de verschillende terrastaksen?

Nieuwe taks voor andere handelszones, zonder inspraak in het bestuur

Ook buiten het handelsdistrict (BID) wil het charter een extra heffing invoeren voor handelaars. In opdracht van de stad moet het Stadsontwikkelingsbedrijf SOK een "structuur" met de naam 'Citymarketing Groot Kortrijk' oprichten. Het is de bedoeling maximaal samen te werken - eindelijk! - en gezamenlijk naar buiten te komen in het grotere afzetgebied van handelkdrijvend Kortrijk, tot in het Franse Noorden toe. In die structuur participeert het winkelcentrum van Foruminvest met een jaarlijkse storting van 125.000 euro gedurende vier jaar.

Datzelfde bedrag zal ook opgehaald worden bij de andere commerciële zones van Kortrijk, zijnde vooreerst nogmaals de winkelwandelstraten in het centrum van Kortrijk (!), de zone Beneluxlaan (Decathlon, etc.), het handelscentrum Pottelberg, en het Ringcentrum (tot voor kort hardnekkig Ringcentrum Kuurne genoemd hoewel het sinds de fusie bij Kortrijk hoort). Als die taks niet genoeg opbrengt, garanderen de stad en het SOK ook hier om het tekort bij te passen. 

Heel merkwaardig is dat in een eerste fase de Stuurgroep van het Handelsdistrict Centrum Kortrijk zal beslissen hoe de ingezamelde middelen zullen aangewend worden. Pas als er een definitieve structuur Groot Kortrijk is opgericht - en dat kan een tijd duren -, krijgen de andere zones inspraak. Ik zou eens willen weten wat het Grondwettelijk Hof (ex-Arbitragehof) van een dergelijke discriminerende regeling vindt.

Privatisering openbare dienstverlening in hartje Kortrijk

Het is nog lang niet helemaal duidelijk welke opdrachten en bevoegdheden het BID zal krijgen. Het zal in elk geval om meer moeten gaan dan promotie-activiteiten zoals gezamenlijke reclamefolders. In de Amerikaanse voorbeelden zijn die zelfbedruipende districten opgericht om collectieve diensten op te zetten (bijvoorbeeld eigen straatvegers) en om verbeteringen aan te brengen in de openbare ruimte (zoals de aanleg van plantsoenen en van sjiekere voetpaden en het aanbrengen van btere verlichting). Als Stefaan De Clerck ook dat soort BID-activiteiten wil overplanten naar Kortrijk, is dat gewoonweg een privatisering van tal van opdrachten van de stedelijke overheid.

Het lijstje van mogelijke opdrachten van het BID wordt in het charter omschreven als volgt: "vrijwillig het initiatief nemen om de commerciële omgeving van het aan te duiden kernwinkelgebied aan te pakken, door het vestigen van een heffing voor [in de tekst staat 'om'] effectieve promotieversterkende initiatieven en publiciteit voor de kleinhandelaars, veiligheid en onderhoud ten voordele van het afgebakende gebied." De schrijfstijl is afschuwelijk maar het is toch duidelijk dat het zeker de bedoeling is 'veiligheid en onderhoud' en de aanpak van de commerciële omgeving uit de handen van de stad te nemen.

Die zelfbereddering van het district gaat erg ver. Zo krijgt het management van het winkelcentrum van Foruminvest de bevoegdheid om 's nachts de Sionstraat af te sluiten, met een heuse poort. Hoe zit het trouwens in het algemeen met de bewoners-niet-handelaars in dat district? Vallen zij ook onder het geprivatiseerde bestuur en de geprivatiseerde diensten? 

Stemrecht per vierkante meter in hartje Kortrijk

Voor de installatie van het BID Centrum Kortrijk zullen alle handelaars, eigenaars, sociaal-economische verenigingen en ondernemers uitgenodigd worden aanwezig te zijn of zich te laten vertegenwoordigen op een startvergadering. Op die vergadering zal niet iedereen evenveel stemrecht hebben. Er zal bij het verschaffen van stemrecht onder meer rekening worden gehouden met de oppervlakte van de zaak.

Dat betekent dat de stem van de grote winkels - neem nu C&A - zal doorwegen op die vergadering. Voor de stemming over de oprichting van een BID zal een systeem van dubbele meerderheid worden bepaald, maar het charter zelf geeft niet aan welk systeem daarbij zal worden gehanteerd - wat is de juridische waarde van een dergelijke vage 'overeenkomst? Gedacht wordt aan een telling waarbij de aanwezige stemmen worden geteld en waarbij een op die manier bereikte meerderheid slechts geldig is als die stemmen meer dan de helft van de winkeloppervlakte in het afgebakende gebied vertegenwoordigen. Dat zal nog een hele studie vergen.

Handelaars winkelcentrum Foruminvest: sinterklaas of zwarte piet?

Een laatste vaststelling is dat Foruminvest zelf (NV Sint-Janspoort) door het charter te ondertekenen wel een heel dikke duit in het zakje doet. Naast de 100.000 euro per jaar die Foruminvest van zijn handelaars zal eisen, is er nog volgende optelling te maken van andere dotaties: eenmaal een forfaitaire dotatie van 65.000 euro voor het centrummanagement van het SOK, 5 jaar naeen een jaarlijkse forfaitaire bijdrage van 75.000 euro aan de Stad voor het ondersteunen van startende bedrijven, vier jaar naeen 125.000 euro voor de 'structuur' Citymarketing Groot Kortrijk, een forfaitaire bijdrage van 375.000 euro aan de stad voor de ontwikkeling van Kortrijkl als designstad (125.000 euro onmiddellijk en 250.000 euro na drie jaar), 100.000 euro aan de stad voor een parkeergeleidingssysteem, en een participatie van 2 miljoen euro in een Pandenfonds, een filiaal van het SOK dat daar zelf ook een miljoen euro in stopt (daarover later meer).

Alles bijeengeteld komt dat op 2.290.000 euro direct te betalen en 1.125.000 euro in latere schijven. Nu, ik ben van oordeel dat een zo grootschalig project wel zijn deel mag bijdragen in de nevenkosten die de stad daardoor oploopt, bijvoorbeeld wat verkeers- en parkeerbegeleiding betreft. Maar daarbij moet men wel beseffen dat elke euro die Foruminvest in het project stopt, er ook dubbel en dik weer zal uitgewonnen worden. Een te gulle dotatie van Foruminvest aan de Stad en aan het SOK zou wel eens tot gevolg kunnen hebben dat de huur- en verkoopprijzen van de handelsoppervlakten in het winkelcentrum te duur worden voor de lokale handelaars.