02-01-08

Vrijheid van meningsuiting in Kortrijk bedreigd (of net niet?)

appel2

Artikel 34 van het algemeen politiereglement van Stad Kortrijk strookt niet met de vrijheden van meningsuiting en drukpers zoals die worden gegarandeerd door de Grondwet van het Koninkrijk België. Ondanks het absolute kromtaaltje waarin het artikel is opgesteld, is het duidelijk dat de burgemeester hiermee de bevoegdheid krijgt om censuur uit te oefenen op vlugschriften verspreid op de openbare weg. De Raad van State vernietigt dergelijke politiereglementen wegens in strijd met de Grondwet. In Kortrijk is dat artikel pas ingevoerd na langdurig protest. Het kromtaaltje is het gevolg van schrappen en toevoegen in de tekst na dreiging van de gouverneur van West-Vlaanderen om het reglement te schorsen. Bij  Luk Debels, gewezen ambtenaar bij de diensten van de gouverneur, stak ik mijn licht op voor wat historische duiding. 

Mensenrechten

Artikel 34 van het algemeen politiereglement van Kortrijk verbiedt op de openbare weg, zonder vergunning van de burgemeester, "als bewaker van voertuigen op te treden", "collectes te houden" en ten derde - alsof het ook om een kwajongensstreek zou gaan - : "geschriften, prenten, aankondigingen, drukwerken of voorwerpen "te verkopen" of "te koop te stellen"". Vergis je niet: hier gaat het om niets minder dan een vorm van vrije meningsuiting, een van de fundamenteelste grondrechten. Het getuigt van weinig respect voor dat mensenrecht in Kortrijk, dat het zelfs geen apart artikel in het politiereglement wordt waard geacht.

De oertekst van het huidige politiereglement van Kortrijk dateert van 9 juli 1981. Toen is, na veel discussie, een gecoördineerde tekst gemaakt van de verschillende politiereglementen van de gemeenten die samen tot groot-Kortrijk zijn gefuseerd in 1976. Dat was al beter dan bijvoorbeeld in Stad Brugge, waar men tot lang na het jaar 2000 is blijven werken met de politiereglementen van de verschillende deelgemeenten.

Storm van protest

Tegen voormeld artikel was al voor de gemeentefusie vaker geprotesteerd door democratisch gezinde clubjes, bijvoorbeeld door de wetswinkel die halverwege de jaren zeventig eventjes actief is geweest in de stad. Toch nam het stadsbestuur onder leiding van burgemeester Ivo-Joris Lambrecht, CVP, de eerdere tekst ongewijzigd over in het in het voorjaar van 1981 aan de gemeenteraad voorgelegde reglement.

Er stak een storm van protest op, die zelfs geleid heeft tot een heuse betoging in de binnenstad, georganiseerd door de verenigde oppositiepartijen (BSP, PVV en VU). Die betoging was in die zin historisch omdat het de eerste keer was dat de Kortrijkse socialisten, BSP, samenwerkten met de Vlaams-nationalisten, toen georganiseerd in de Volksunie (VU). Kortrijks BSP-voorzitter was toen Jean-Marie Deleye, die intussen het lokale politieke leventje verlaten heeft voor de academische wereld.

In het vuur van de actie werd ook een petitie-actie gehouden tegen het politiereglement. Dat massaal ondertekende bezwaar arriveerde bij de provinciegouverneur in Brugge, Olivier Vanneste. En uiteindelijk belandde het dossier bij Kortrijkzaan Luk Debels, de specialist in de materie bij de diensten van de gouverneur. Luk Debels is ooit secretaris geweest van de VU-afdeling Kortrijk en was in zijn vrije tijd de protestactie niet ongenegen. Nu is hij actief bij Spirit-Kortrijk.

Ongrondwettelijk

Luk onderzocht de kwestie met de grondigheid die hem kenmerkt. In de oorspronkelijke tekst verbood artikel 34 "het verspreiden" van geschriften enzovoort, zonder vergunning van de burgemeester. Uit arresten van de Raad van State - Luk meent uit het blote hoofd dat het over het politiereglement van Turnhout ging - bleek dat dit hoge rechtscollege elke vorm van vergunningsvereiste voor het uitdelen van drukwerk ongrondwettelijk vond.

Het uitdelen van geschriften enzovoort valt immers onder de vrijheid van meningsuiting zoals die wordt gegarandeerd door artikel 19 en 25 van de Grondwet: "De vrijheid van eredienst, de vrije openbare uitoefening ervan, alsmede de vrijheid om op elk gebied zijn mening te uiten, zijn gewaarborgd, behoudens bestraffing van de misdrijven die ter gelegenheid van het gebruikmaken van die vrijheden worden gepleegd." en "De drukpers is vrij; de censuur kan nooit worden ingevoerd; geen borgstelling kan worden geëist van de schrijvers, uitgevers of drukkers."

Censuur

Censuur betekent controle van de inhoud van een geschrift op voorhand. Als je een vergunning eist om pamfletten uit te delen, geef je de burgemeester de bevoegdheid op voorhand de inhoud van die pamfletten te controleren. De Grondwet verbiedt dat, aldus de Raad van State.

Overigens gaat de Grondwet hier verder dan bijvoorbeeld het Europees Verdrag tot Bescherming van de Rechten van de Mens en de Fundamentele Vrijheden. Dat verdrag, waarvan de rechten kunnen afgedwongen worden bij het Europees Hof voor de Mensenrechten in Straatsburg, beschermt in artikel 10 de vrijheid van meningsuiting. Maar het voegt er in artikel 10, 2 aan toe dat de overheid bij wet (dus een simpel politiereglement volstaat niet) die vrijheid kan onderwerpen aan 'bepaalde formaliteiten, voorwaarden, beperkingen en zelfs sancties' in het belang van de veiligheid, de gezondheid enzovoort. Maar in dergelijke gevallen geldt de strafste bescherming, en dat is die door onze Grondwet.

Gebrekkige formulering

Luk Debels maakte op basis van zijn bevindingen een ontwerp van antwoord voor de gouverneur. Het kwam erop neer dat de gouverneur inderdaad het aangevochten politiereglement ging schorsen. Wellicht is er dan enig discreet overleg geweest tussen de gouverneur en stad Kortrijk; maar daar was Luk niet bij betrokken. Dat overleg resulteerde in een voorstel van het stadsbestuur aan de gemeenteraad om de eerder goedgekeurde tekst weer in te trekken, met het oog op enkele aanpassingen. De hoogst verbaasde oppositie keurde die intrekking uiteraard goed.

In paniek - de gouverneur beschikte maar over een zekere termijn - is men dan achter de schermen beginnen te sleutelen aan de tekst. Luk Debels veronderstelt dat de gebrekkige formulering te wijten is aan die haast en spoed. Waar artikel 34 het eerst had over "te verspreiden" van drukwerk, werd dat in de lijn van de arresten van de Raad van State beperkt tot "te verkopen" of "te koop te stellen". In de haast zijn de aanhalingstekens blijven staan in het reglement. Het "uitdelen of verspreiden van geschriften" enzovoort wordt nog slechts behandeld in een aanhangsel van artikel 34.

Die inderhaast toegevoegde alinea is waarschijnlijk een letterlijke overname van een passage uit een advies van de diensten van de gouverneur. Er staat sindsdien, na goedkeuring door gemeenteraad op 9 juli 1981: "Wat betreft het uitdelen of verspreiden van geschriften, prenten, aankondigingen, drukwerken of voorwerpen, kan de burgemeester het uitdelen of verspreiden hiervan enkel verbieden om redenen van openbare orde, rust, netheid en veiligheid, of wanneer hij niet in de gelegenheid gesteld wordt zich een oordeel te vormen over de gevolgen van hetgeen zal verspreid worden door kennisname van wat zal verspreid worden."

Vergunning eisen mag niet

Allee, wat betekent dat nu? Nergens staat dat je de toestemming van de burgemeester moet vragen als je een pamflet wilt uitdelen - goed zo! - maar als je zijn toestemming niet vraagt, ... kan hij optreden! En het grootste venijn zit in de staart: met de zorg voor de openbare orde als alibi moet de burgemeester in de gelegenheid gesteld worden zich een oordeel te vormen over de inhoud van het pamflet. Dat is pure censuur.

Uit hetgeen Luk Debels destijds uit de rechtspraak van de Raad van State kon opmaken, verzette de Raad zich enkel tegen het eisen van een vergunning voor het uitdelen van drukwerk op de openbare weg. De Raad had zich toen nog niet uitgesproken tegen het invoeren van een meldingsplicht. In veel politiereglementen is de vergunningsvereiste dan ook vervangen door de plicht om aan de burgemeester te laten weten dat je op een aangekondigd moment drukwerk gaat verspreiden op de openbare weg. 

Meldingsplicht mag ook niet!

Maar sindsdien heeft de Raad van State zijn interpretatie van de Grondwet verfijnd. In mei 1999 vernietigde de Raad van State het politiereglement van de grootste stad van het Vlaamse Gewest, Antwerpen. In dat arrest bevestigde de Raad zijn verzet tegen het opleggen van een vergunning aan wie drukwerk wil verspreiden. Maar de Raad gaat verder. De vrijheid van meningsuiting betreft ook 'commerciële geschriften'. "Door een onderscheid te maken tussen commerciële en niet-commerciële pamfletten matigt de stad Antwerpen zich het recht aan om de inhoud van vlugschriften te beoordelen en dat kan niet", staat in het arrest.

En bovendien achtte de Raad van State ook het instellen van een meldingsplicht voor pamfletten ongrondwettelijk: "De meldingsplicht voor pamfletten is voorts ontoelaatbaar omdat ze intimidatie door de politie mogelijk maakt."

Artikel 34 moet anders!

Conclusie: artikel 34 van het algemeen politiereglement van Kortrijk gaat in tegen de bescherming van de vrijheid van meningsuiting door de Grondwet. Niet alleen kan de burgemeester in geen enkel geval eisen dat de drukwerkuitdelers een vergunning aanvragen. Evenmin kan hij eisen op voorhand een exemplaar van het uit te delen drukwerk te kunnen bekijken. Zelfs mag de burgemeester niet eisen dat hij op voorhand verwittigd wordt wanneer men pamfletten wil uitdelen. Mijn goede raad aan wie drukwerk wil verspreiden op de openbare weg is da&n ook: doe het gewoon, trek je niets aan van het ongrondwettelijke politiereglement!

En aan mijn collega's in de gemeenteraad: wanneer schrappen wij dat boeltje? 

Voor de juristen, Tessa Allewaert en Luk Debels zie: dit essay van het Agentschap voor Binnenlands Bestuur. 

appel3
Bij de foto's: Iedere keer dat ik de klokhuisrotonde aan Den Appel passeer, moet ik denken aan de Grieks-Italiaanse schilder Giorgio De Chirico. Die gele muren rond een strakke koer met enkele plompverloren voorwerpen zou een decor kunnen zijn geweest van de modernist. Voor de rest hebben de illustraties bij dit stukje slechts zijdelings iets te maken met de inhoud. Alleen de dichterlijke vrijheid die de stedelijke dienst mobiliteit zich hier permitteert, kan verwijzen naar de vrijheid van meningsuiting. Oef, ook dat is weer uitgelegd!