24-09-06

ZONDAG 24 SEPTEMBER 2006: potten p(b)akken aan de Gouden Splete

 

Istambul heeft zijn Gouden Hoorn. Kortrijk zijn Gouden Splete. Maar buiten een paar hoogbejaarde Overleienaars, is iedereen die naam vergeten. Van een onvermoed hoekje gesproken! Onvermoed is ook de bewogen geschiedenis van die hoek van de stad. Volg mij naar de Meensepoort, de Mosselbank, de Pottenbakkershoek, de Graaf de Smet de Nayerlaan en de Meensestraat. Zelfs de zoon van de eigenzinnige koning Willem I vond de plek indertijd, 1829, een bezoek waard.

Het is een van de drukste kruispunten van Kortrijk: de Menenpoort. Honderden zo niet duizenden mensen rijden er elke dag achteloos voorbij, niet beseffend hoe interessant het al te grote verkeersplein wel is. Ooit was het de noordwestelijke toegangspoort van de stad, een verdedigingsbouwwerk en later een tolkantoor. En zowel binnen als buiten de stadsvestingen was het een van de levendigste en dichtst bewoonde volksbuurten van Overleie, "la basse ville".

Van die veelzijdige geschiedenis zijn nog altijd sporen te zien, als je wat naderbij gaat kijken. Geen plaats voor een fikse wandeling, wel voor een bezoek waarbij je je nieuwsgierigheid kunt laten prikkelen. Dat kun je zelfs al zittend doen, op een van de mooiste caféterrassen van Kortrijk.

Poort

Op de Menenpoort stond vroeger wel degelijk een stadspoort, de Bissegempoort genaamd, een onderdeel van de wisselende versterkingen die Kortrijk moesten beschermen tegen al die legerbenden die hier voorbijtrokken. Rond 1800 werd de middeleeuwse poort gesloopt en in 1827 vervangen door een elegante classicistische sierpoort die diende als bareel voor het innen van accijnsen (octrooien) op alle goederen die de stad werden ingevoerd.

Het was de Hollandse tijd en de poort werd genoemd naar koning Willem I der Nederlanden. Zijn zoon, erfprins van Oranje-Nassau en de latere koning Willem II, bezocht op 4 oktober 1829, een jaar voor de Belgische opstand, het bouwwerk dat aan zijn vader was gewijd. In 1860 werden de gemeenten in België verlost van de korvee om belastingen (octrooien) te heffen aan de gemeentegrenzen. Het Gemeentefonds werd opgericht om de gemeenten jaarlijks een toelage te geven in vervanging van die octrooirechten. De Willemspoort, die na de Belgische onafhankelijkheid Menenpoort werd genoemd, had dus geen functie meer. In 1874 werden de laatste overblijfselen afgebroken.

Jeanette

De plaats van de poort lag jarenlang braak, maar in 1932 werd er een parkje aangelegd. Ook daarvan schiet niet veel meer over; alles moest wijken voor het autoverkeer, vooral bij de grote verbredingswerken aan de Brugse- en Meensestraat in 1967, waarbij tientallen huizen en herbergen sneuvelden aan de kant van het Astridpark. Maar de grote plataan omringd door struiken van paplaurier is nog een overblijfsel van het parkje.

Onder de plataan staan twee authentieke straatventerskramen. Het ene is een krantenkiosk, waar je voor het krieken van de dag al jouw dagelijkse leesvoer kunt ophalen, het vroegst van heel Kortrijk. Het andere kraam is een van de weinige frietkarren die in onze stad nog op de openbare weg staan opgesteld. De zaak wordt nog altijd uitgebaat door Jeanette, de dochter van Stafke, onze groetenboer van in de Antoon Van Dycklaan in mijn jeugd.

Wat weinigen weten, is dat achter die kramen nog de enige openbare pissijn van Kortrijk te vinden is. De niet goed onderhouden voorziening wordt geapprecieerd door de Overleise supporters van KVK, als ze na een thuismatch en enkele pintjes halverwege op de terugweg zijn aanbeland.

Het is daar altijd een druk verkeersknooppunt geweest. Komende vanuit Overleie (Meensestraat) of vanuit het stadscentrum (Noordstraat) kun je er zowel de weg naar Menen, Moorsele of Heule inslaan, zonder de Graaf de Smet de Nayerlaan te vergeten, die je naar Heule-Watermolen (de oude weg naar Izegem) brengt. Dat was dus een goede ligging voor activiteiten zoals de verhuur van koetsen. Pierre Van Houtte, waard van Au Cheval Blanc vooraan in de Meensesteenweg, verhuurde koetsen tot rond 1900. Ook nu nog tref je in de omgeving van de Menenpoort een paar verhuurders van auto's en vrachtwagens.

Potten bakken

Die hoek van Overleie was vroeger een centrum van potten- en pijpenbakkerij. Verdwenen is de ooit beroemde pijpenbakkerij van de familie De Bevere, gesticht in 1800 in de Meensestraat op de plaats waar de jongste uitbreiding van het Astridpark plaatsvond. In de jaren dertig was het de enige pijpenfabriek van België die de crisis en de opkomst van de modernere sigaretten had doorstaan. De laatste baas, Armand De Bevere was de vader van Maurice De Bever, beter gekend als Morris en geestelijke vader van stripcowboy Lucky Luke. De meeste arbeiders van de pijpenfabriek woonden in de aanpalende steegjes, de Kleine en de Grote Mosselbank, intussen ook al verdwenen.

Aan de overkant van de Meensestraat dreef Constant Willemyns vanaf 1826 zijn pottenbakkerij, waar typisch Kortrijks aardewerk werd vervaardigd in donkergroene, -blauwe en bruine kleuren. Vooraleer die creatieve productie eigen aan onze stad helemaal in de vergetelheid geraakt, zou er toch ooit eens een historische overzichtstentoonstelling moeten komen. Wie voelt zich geroepen?

Die pottenbakkerij lag aan het steegje dat in 1876 de Pottenbakkershoek werd genoemd. Na sluiting van de pottenbakkerij kreeg de Belgische Evangelische Zending in 1931 een bouwvergunning om de fabrieksgebouwen om te vormen tot een Evangelische kerk. De protestantse gemeente nam de naam aan van "de Pottenbakker". De Zending groeide uit een Amerikaans initiatief tijdens de Eerste Wereldoorlog. Protestantse zendelingen brachten troost in de loopgraven van het IJzerfront en zetten hun missie nadien verder. Aan de Meensestraat heeft de Evangelische gemeente eveneens het oude herenhuis van pottenbakkersbaas Willemyns in gebruik.

Mosselbank

Naast de Evangelische kerk heeft de Kortrijkse sociale huisvestingsmaatschappij Goedkope Woning grond kunnen kopen van Gaselwest, de intercommunale voor het beheer van het elektriciteits- en gasnet. Binnen afzienbare tijd komen er 17 sociale appartementen. Aan de overkant van de Meensestraat heeft Goedkope Woning in de jaren negentig een omvangrijk appartementencomplex gebouwd. Het kreeg de naam de Mosselbank, herinnerend aan de beluiken Kleine en de Grote Mosselbank die daar vroeger stonden.

De Grote Mosselbank was eigenlijk een straatje van de Meensestraat naar de Bissegempoortmolen, die tot 1825 stond te molenwieken op de stadswal, nu Astridpark. De Kleine Mosselbank was het steegje met de meest mensonwaardige woonomstandigheden van de stad: zeven huisjes met 1 gemeenschappelijke wc. Onder de bedden werden kippen gekweekt en op een plankje tegen de wand van de enige kamer werd een konijn vetgemest dat stil bleef zitten uit hoogtevrees. Tot in 1959!

Gasfabriek

Aan de overkant van de Pottenbakkershoek liggen de terreinen van Eandis, een werkmaatschappij van Gaselwest. Nog één huisje van het vroegere steegje is in stand gebleven; na een lange periode van leegstand en verval is het weer opgeknapt en bewoond. Op de grond van Eandis/Gaselwest ging in 1837 de Kortrijkse gasfabriek van start. Men maakte er stadsgas voor de straatverlichting en mettertijd ook voor de verlichting en verwarming van bepaalde burgershuizen. Investeerder was Henri Desclée de Maredsous. Stadsgas was een uiterst giftige mengeling en doordat de gasleidingen onvermijdelijk niet geheel lekvrij waren, was het Kortrijkse grondwater in enkele jaren vergiftigd en niet meer drinkbaar. Noodzakelijkerwijs is het stadsbestuur daarna overgegaan tot het leggen van een waterleiding.

Oudere Overleienaars herinneren zich nog de twee grote gascilinders (elk 6.000m³), die op en neer gingen naargelang er gasvoorraden werden ingeblazen. Zij werden pas afgebroken in de jaren tachtig, hoewel er in 1959 al een bolvormige gascontainer werd in gebruik genomen. Na de Tweede Wereldoorlog werd geen gas meer geproduceerd aan de Menenpoort. Eerst liet men stadsgas van de fabriek in Zeebrugge overkomen en sinds 1969 is het aardgas.

Zolang Eandis/Gaselwest de site blijft gebruiken, is er niets aan de hand. Maar op het moment men zal uitkijken naar een nieuwe bestemming, zal men wellicht geconfronteerd worden met zware industriële vervuiling. Bij de productie van stadsgas was een van de afvalstoffen ... cyaankali.

Potten pakken

Maar bij een bezoek aan de Menenpoort gaat je aandacht onweerstaanbaar naar een opvallend café op de hoek van de Meensestraat en de Graaf de Smet de Nayerlaan. De taverne is een voorbeeld van gedurfde hedendaagse architectuur en is geopend in 1997. De zaak draagt de naam 'De Menenpoort', maar staat in de volksmond bekend als 'Potsjemiezens'.

Die oude naam gaat terug op een legendarische uitbater van het vroegere café. Van 1903 tot begin de jaren dertig was Leopold Semeesel er cafébaas. Zijn specialiteit was bier geschonken uit een stenen kan (een 'pot' dus) waarin hij voor de helft bruin en voor de helft blond bier had getapt. Hij betrok zijn bieren van de Kortrijkse brouwerij Lust. Tot 1992 dreven zijn nakomelingen de zaak, waar inmiddels de Bellegemse brouwer Bockor eigenaar was geworden.

Het herbouwde café is een van de pilootprojecten van Bockor. De pleisterplaats is voorzien van een ruim beschut terras met uitzicht op het drukke verkeer op de Menenpoort. Op zomerdagen waan je je er ergens in het zuiden van Frankrijk: zeer gezellig.

Gouden Splete

En hoe zit dat dan met die aangekondigde Gouden Splete? Welnu, in de Meensestraat waren er vroeger tientallen beluiken, steegjes, 'hoeken', 'poortjes' en 'spleten' te vinden: citeetjes vol minuscule arbeiderswoningen. Een van die steegjes was de Gouden Splete, wat nooit een officiële straatnaam is geworden.

Het wegdek ervan, blauwe kasseien, ligt er nog. Het is de ingang vanuit de Meensestraat van de nieuwe Mosselbank, het appartementencomplex van Goedkope Woning. Het steegje loopt tegen de achterkant van de zes eerste woningen van het korte deel van de Graaf de Smet de Nayerlaan, die daar een hoek vormt. Het contrast tussen de werkmanshuisjes en de residentiële woningen in de Graaf de Smet de Nayerlaan moet indertijd zeer groot geweest zijn.

Voor meer foto's zie: http://kortrijkonvermoedehoekjes.skynetblogs.be

22-08-06

ZOMER IN KORTRIJK: laatste nummer

Afscheid van de reeks Zomer in Kortrijk. Met Jenny en Geert op het schuilterras van de Pinochio op de Veemarkt.

Bedankt Febe! Vanaf morgen weer stukjes.

Meer over Geert: http://users.skynet.be/geert.verbeke.bowls, http://haiku-e-zine.skynetblogs.be, http://haikugeert.skynetblogs.be.

En hoe het er in Kortrijk echt aan toe ging van de zomer (foto's carnaval): http://dhaene.blogspot.com/2006/08/carnaval-in-kortrijk-o...

08:33 Gepost in Algemeen | Permalink | Commentaren (1) | Tags: kortrijk, terras |  Facebook |