02-01-08

Vrijheid van meningsuiting in Kortrijk bedreigd (of net niet?)

appel2

Artikel 34 van het algemeen politiereglement van Stad Kortrijk strookt niet met de vrijheden van meningsuiting en drukpers zoals die worden gegarandeerd door de Grondwet van het Koninkrijk België. Ondanks het absolute kromtaaltje waarin het artikel is opgesteld, is het duidelijk dat de burgemeester hiermee de bevoegdheid krijgt om censuur uit te oefenen op vlugschriften verspreid op de openbare weg. De Raad van State vernietigt dergelijke politiereglementen wegens in strijd met de Grondwet. In Kortrijk is dat artikel pas ingevoerd na langdurig protest. Het kromtaaltje is het gevolg van schrappen en toevoegen in de tekst na dreiging van de gouverneur van West-Vlaanderen om het reglement te schorsen. Bij  Luk Debels, gewezen ambtenaar bij de diensten van de gouverneur, stak ik mijn licht op voor wat historische duiding. 

Mensenrechten

Artikel 34 van het algemeen politiereglement van Kortrijk verbiedt op de openbare weg, zonder vergunning van de burgemeester, "als bewaker van voertuigen op te treden", "collectes te houden" en ten derde - alsof het ook om een kwajongensstreek zou gaan - : "geschriften, prenten, aankondigingen, drukwerken of voorwerpen "te verkopen" of "te koop te stellen"". Vergis je niet: hier gaat het om niets minder dan een vorm van vrije meningsuiting, een van de fundamenteelste grondrechten. Het getuigt van weinig respect voor dat mensenrecht in Kortrijk, dat het zelfs geen apart artikel in het politiereglement wordt waard geacht.

De oertekst van het huidige politiereglement van Kortrijk dateert van 9 juli 1981. Toen is, na veel discussie, een gecoördineerde tekst gemaakt van de verschillende politiereglementen van de gemeenten die samen tot groot-Kortrijk zijn gefuseerd in 1976. Dat was al beter dan bijvoorbeeld in Stad Brugge, waar men tot lang na het jaar 2000 is blijven werken met de politiereglementen van de verschillende deelgemeenten.

Storm van protest

Tegen voormeld artikel was al voor de gemeentefusie vaker geprotesteerd door democratisch gezinde clubjes, bijvoorbeeld door de wetswinkel die halverwege de jaren zeventig eventjes actief is geweest in de stad. Toch nam het stadsbestuur onder leiding van burgemeester Ivo-Joris Lambrecht, CVP, de eerdere tekst ongewijzigd over in het in het voorjaar van 1981 aan de gemeenteraad voorgelegde reglement.

Er stak een storm van protest op, die zelfs geleid heeft tot een heuse betoging in de binnenstad, georganiseerd door de verenigde oppositiepartijen (BSP, PVV en VU). Die betoging was in die zin historisch omdat het de eerste keer was dat de Kortrijkse socialisten, BSP, samenwerkten met de Vlaams-nationalisten, toen georganiseerd in de Volksunie (VU). Kortrijks BSP-voorzitter was toen Jean-Marie Deleye, die intussen het lokale politieke leventje verlaten heeft voor de academische wereld.

In het vuur van de actie werd ook een petitie-actie gehouden tegen het politiereglement. Dat massaal ondertekende bezwaar arriveerde bij de provinciegouverneur in Brugge, Olivier Vanneste. En uiteindelijk belandde het dossier bij Kortrijkzaan Luk Debels, de specialist in de materie bij de diensten van de gouverneur. Luk Debels is ooit secretaris geweest van de VU-afdeling Kortrijk en was in zijn vrije tijd de protestactie niet ongenegen. Nu is hij actief bij Spirit-Kortrijk.

Ongrondwettelijk

Luk onderzocht de kwestie met de grondigheid die hem kenmerkt. In de oorspronkelijke tekst verbood artikel 34 "het verspreiden" van geschriften enzovoort, zonder vergunning van de burgemeester. Uit arresten van de Raad van State - Luk meent uit het blote hoofd dat het over het politiereglement van Turnhout ging - bleek dat dit hoge rechtscollege elke vorm van vergunningsvereiste voor het uitdelen van drukwerk ongrondwettelijk vond.

Het uitdelen van geschriften enzovoort valt immers onder de vrijheid van meningsuiting zoals die wordt gegarandeerd door artikel 19 en 25 van de Grondwet: "De vrijheid van eredienst, de vrije openbare uitoefening ervan, alsmede de vrijheid om op elk gebied zijn mening te uiten, zijn gewaarborgd, behoudens bestraffing van de misdrijven die ter gelegenheid van het gebruikmaken van die vrijheden worden gepleegd." en "De drukpers is vrij; de censuur kan nooit worden ingevoerd; geen borgstelling kan worden geëist van de schrijvers, uitgevers of drukkers."

Censuur

Censuur betekent controle van de inhoud van een geschrift op voorhand. Als je een vergunning eist om pamfletten uit te delen, geef je de burgemeester de bevoegdheid op voorhand de inhoud van die pamfletten te controleren. De Grondwet verbiedt dat, aldus de Raad van State.

Overigens gaat de Grondwet hier verder dan bijvoorbeeld het Europees Verdrag tot Bescherming van de Rechten van de Mens en de Fundamentele Vrijheden. Dat verdrag, waarvan de rechten kunnen afgedwongen worden bij het Europees Hof voor de Mensenrechten in Straatsburg, beschermt in artikel 10 de vrijheid van meningsuiting. Maar het voegt er in artikel 10, 2 aan toe dat de overheid bij wet (dus een simpel politiereglement volstaat niet) die vrijheid kan onderwerpen aan 'bepaalde formaliteiten, voorwaarden, beperkingen en zelfs sancties' in het belang van de veiligheid, de gezondheid enzovoort. Maar in dergelijke gevallen geldt de strafste bescherming, en dat is die door onze Grondwet.

Gebrekkige formulering

Luk Debels maakte op basis van zijn bevindingen een ontwerp van antwoord voor de gouverneur. Het kwam erop neer dat de gouverneur inderdaad het aangevochten politiereglement ging schorsen. Wellicht is er dan enig discreet overleg geweest tussen de gouverneur en stad Kortrijk; maar daar was Luk niet bij betrokken. Dat overleg resulteerde in een voorstel van het stadsbestuur aan de gemeenteraad om de eerder goedgekeurde tekst weer in te trekken, met het oog op enkele aanpassingen. De hoogst verbaasde oppositie keurde die intrekking uiteraard goed.

In paniek - de gouverneur beschikte maar over een zekere termijn - is men dan achter de schermen beginnen te sleutelen aan de tekst. Luk Debels veronderstelt dat de gebrekkige formulering te wijten is aan die haast en spoed. Waar artikel 34 het eerst had over "te verspreiden" van drukwerk, werd dat in de lijn van de arresten van de Raad van State beperkt tot "te verkopen" of "te koop te stellen". In de haast zijn de aanhalingstekens blijven staan in het reglement. Het "uitdelen of verspreiden van geschriften" enzovoort wordt nog slechts behandeld in een aanhangsel van artikel 34.

Die inderhaast toegevoegde alinea is waarschijnlijk een letterlijke overname van een passage uit een advies van de diensten van de gouverneur. Er staat sindsdien, na goedkeuring door gemeenteraad op 9 juli 1981: "Wat betreft het uitdelen of verspreiden van geschriften, prenten, aankondigingen, drukwerken of voorwerpen, kan de burgemeester het uitdelen of verspreiden hiervan enkel verbieden om redenen van openbare orde, rust, netheid en veiligheid, of wanneer hij niet in de gelegenheid gesteld wordt zich een oordeel te vormen over de gevolgen van hetgeen zal verspreid worden door kennisname van wat zal verspreid worden."

Vergunning eisen mag niet

Allee, wat betekent dat nu? Nergens staat dat je de toestemming van de burgemeester moet vragen als je een pamflet wilt uitdelen - goed zo! - maar als je zijn toestemming niet vraagt, ... kan hij optreden! En het grootste venijn zit in de staart: met de zorg voor de openbare orde als alibi moet de burgemeester in de gelegenheid gesteld worden zich een oordeel te vormen over de inhoud van het pamflet. Dat is pure censuur.

Uit hetgeen Luk Debels destijds uit de rechtspraak van de Raad van State kon opmaken, verzette de Raad zich enkel tegen het eisen van een vergunning voor het uitdelen van drukwerk op de openbare weg. De Raad had zich toen nog niet uitgesproken tegen het invoeren van een meldingsplicht. In veel politiereglementen is de vergunningsvereiste dan ook vervangen door de plicht om aan de burgemeester te laten weten dat je op een aangekondigd moment drukwerk gaat verspreiden op de openbare weg. 

Meldingsplicht mag ook niet!

Maar sindsdien heeft de Raad van State zijn interpretatie van de Grondwet verfijnd. In mei 1999 vernietigde de Raad van State het politiereglement van de grootste stad van het Vlaamse Gewest, Antwerpen. In dat arrest bevestigde de Raad zijn verzet tegen het opleggen van een vergunning aan wie drukwerk wil verspreiden. Maar de Raad gaat verder. De vrijheid van meningsuiting betreft ook 'commerciële geschriften'. "Door een onderscheid te maken tussen commerciële en niet-commerciële pamfletten matigt de stad Antwerpen zich het recht aan om de inhoud van vlugschriften te beoordelen en dat kan niet", staat in het arrest.

En bovendien achtte de Raad van State ook het instellen van een meldingsplicht voor pamfletten ongrondwettelijk: "De meldingsplicht voor pamfletten is voorts ontoelaatbaar omdat ze intimidatie door de politie mogelijk maakt."

Artikel 34 moet anders!

Conclusie: artikel 34 van het algemeen politiereglement van Kortrijk gaat in tegen de bescherming van de vrijheid van meningsuiting door de Grondwet. Niet alleen kan de burgemeester in geen enkel geval eisen dat de drukwerkuitdelers een vergunning aanvragen. Evenmin kan hij eisen op voorhand een exemplaar van het uit te delen drukwerk te kunnen bekijken. Zelfs mag de burgemeester niet eisen dat hij op voorhand verwittigd wordt wanneer men pamfletten wil uitdelen. Mijn goede raad aan wie drukwerk wil verspreiden op de openbare weg is da&n ook: doe het gewoon, trek je niets aan van het ongrondwettelijke politiereglement!

En aan mijn collega's in de gemeenteraad: wanneer schrappen wij dat boeltje? 

Voor de juristen, Tessa Allewaert en Luk Debels zie: dit essay van het Agentschap voor Binnenlands Bestuur. 

appel3
Bij de foto's: Iedere keer dat ik de klokhuisrotonde aan Den Appel passeer, moet ik denken aan de Grieks-Italiaanse schilder Giorgio De Chirico. Die gele muren rond een strakke koer met enkele plompverloren voorwerpen zou een decor kunnen zijn geweest van de modernist. Voor de rest hebben de illustraties bij dit stukje slechts zijdelings iets te maken met de inhoud. Alleen de dichterlijke vrijheid die de stedelijke dienst mobiliteit zich hier permitteert, kan verwijzen naar de vrijheid van meningsuiting. Oef, ook dat is weer uitgelegd!

28-12-07

Geldt in Kortrijk een permanent samenscholingsverbod? Jawel maar niet echt.

polreg1

Het is bijna niet te geloven wat er in Kortrijk allemaal strafbaar is, met boetes van 5,5 tot 137,5 euro en gevangenisstraffen die tot een volle week kunnen oplopen. In 115 artikelen legt het 'algemeen politiereglement' vast wat de Kortrijkzanen moeten, niet mogen en mogen, al dan niet met vergunning van de burgemeester. Dat gaat soms heel ver en niet altijd is het voorschrift redelijk of actueel. Maar: overtreders blijven meestal straffeloos! Het gerecht heeft de handen vol met ernstiger zaken. Sinds 2004 kan de gemeente daarom die politiestraffen vervangen door 'gemeentelijke administratieve sancties' (GAS), waaraan geen rechter meer te pas komt. De pas aangeworven GAS-ambtenaar, Tessa Allewaert, moet het lijstje van het algemeen politiereglement omzetten in administratieve voorschriften en sancties. Ik hoop dat zij elk artikel ook toetst op zijn noodzaak, zin en wenselijkheid. 

Het is in Kortrijk strafbaar 'deel te nemen' aan een 'volksverzameling' op de 'openbare weg' zonder vergunning van de burgemeester. Dat staat o.m. in artikel 37 van het algemeen politiereglement van stads Kortrijk. Wat de openbare weg is, staat gedefinieerd in artikel 7 - geniet van de o zo bureaucratische stijl -: "het gedeelte van het gemeentelijk grondgebied dat in hoofdorde bestemd is voor het verkeer van personen of voertuigen en voor iedereen toegankelijk is [...]" Dat is "met inbegrip van de bermen en de voetpaden". Met andere woorden: zelfs al loop je op het trottoir, dan nog val je onder dit verbod.

Niet uitgelegd is wat een 'volkverzameling' is. In elk geval een hoop mensen. Ik weet niet of een rij scholieren of shoppend Kortrijk en omstreken in de Langesteenstraat daar niet ondervallen. Evenmin staat vast wat 'deelnemen' is. Je laten meedrijven door de massa: is dat deelnemen? Vergeet niet "tijdig en schriftelijk" een aanvraag te richten tot de burgemeester, "dit met de aanduiding van de te volgen weg" (art. 37, tweede volzin). Eigenlijk is met dit artikel - onbedoeld, zo hoop ik - een permanent samenscholingsverbod ingesteld. 

Maar tja, zoals bij de meeste verboden van het algemeen politiereglement treedt de politie niet op en heeft het gerecht wel wat beters te doen... 

Kwik en Flupke

Bij sommige artikels van het reglement schieten mij gags uit de heerlijke reeks Kwik en Flupke door het hoofd. Nooit gedacht dat de politierechter achter de hoek op de loer kon staan, toen mijn broer en ik in onze schavuitentijd ons amuseerden met belleketrek. Artikel 57 zegt klaar en duidelijk: "Het is verboden heimelijk of zonder noodzaak te kloppen of te bellen aan de deuren of vensters van huizen". 

Nog voor kwajongens en 'knechtebrakken' van meisjes, artikel 26: "Het is verboden, zonder noodzaak, op bomen, palen of muren te klauteren of zich aan rijdende voertuigen vast te klampen". Dateert die laatste bepaling uit de tijd van de 'citroen traction avant' met die prachtige treeplanken?

Ten andere is het absoluut verboden "op de openbare weg spelen te beoefenen die gevaarlijk of hinderlijk zijn" (artikel 21, 5). Skaters en zeepkistpiloten zijn gewaarschuwd. En bovendien is het verboden "zonder daartoe gemachtigd te zijn, roosters of deksels van de openbare weg te openen" (zelfde artikel, 4); stel je voor dat de champetter erin tuimelt. 

Bananenschil

Ook de archetypische bananenschil is verboden, vanzelfsprekend. Artikel 15 is wel grappig geformuleerd: "Papier, vruchtenschillen, doosjes en andere kleine voorwerpen behalve huisvuil, waarvan het publiek zich wenst te ontdoen, mogen slechts geworpen worden in de bakken daartoe op de openbare weg geplaatst". Aan dit artikel is een grondige analyse  van het zwerfvuil voorafgegaan. Daaruit bleek dat 97% van het verpakkingsafval uit doosjes bestond. En in Kortrijk wordt op straat vooral fruit verorberd.

Frieteters en frietkotuitbaters worden bedacht met een apart artikel 16. Zij moeten in tegenstelling met artikel 15 geen 'bakken' plaatsen maar 'korven'. En: "Zij zijn gehouden te waken over de netheid van de openbare weg in de omgeving en tot het onmiddellijk opruimen van alle papieren en om het even welk voorwerp door hun klanten op de grond geworpen". 'Om het even welk voorwerp'? Een aambeeld bijvoorbeeld? 

Dat doet mij denken aan een tafereeltje van in mijn jonge jaren. "Wat moet erop?" vroeg Jeanette vanuit haar frietkot. "Zout is genoeg" zei de aangeschoten klant: "'t Is toch maar om over te geven". Welnu, ook dat is strafbaar. Artikel 14 verbiedt "op de openbare weg en zijn aanhorigheden, alsook in het openbaar water en op private terreinen bevuilende of ontsierende materies of vloeistoffen te werpen of achter te laten".

En om in dezelfde sfeer te blijven, is er artikel 51: "Het is verboden op of langs de openbare weg, elders dan in de daartoe bestemde plaatsen, aan zijn natuurlijke behoeften te voldoen." Dat is zo discreet opgesteld, dat je er, met een beetje slechte wil, vanalles kunt onder verstaan. Mag je niezen op straat, bijvoorbeeld, of zelfs maar je neus snuiten? En wat zijn 'daartoe bestemde plaatsen'? Heeft men in lang vervlogen tijden geen bomen en struiken geplant in de stad omdat de wc nog niet uitgevonden was? 

Prijsvluchten

Een beetje surrealistisch is hoofdstuk 4 'Orde en veiligheid'. In deze tijd van terrorismedreigingen wordt een hele afdeling gewijd aan het "Uitvliegen van duiven gedurende prijsvluchten". Geen sterkere lobby op het Kortrijkse stadhuis dan de Koninklijke Belgische Duivenliefhebbersbond/Royale Fédération Colombophile Belge (KBDRFCB).

In het van 1982 daterende artikel 45 staat een verbod dat door de Stad zelf voortdurend wordt overtreden sinds Philippe De Coene enkele jaren geleden als schepen de mooie stadsduiventil op het Conservatoriumplein liet plaatsen - in een poging de duivenpopulatie onder controle te krijgen. Het artikel verbiedt "alle duiven (reisduiven en andere) die niet aan de prijskampen deelnemen te laten uitvliegen vanaf zonsopgang tot 18 uur, op de zaterdagen, zondagen en wettige feestdagen waarop duivenvluchten plaatshebben, en dit van 1 april [sic] tot en met de laatste zaterdag van de maand oktober". En als de duiven niet worden gelost, geldt het verbod voor de dag erna.

Artikel 47 schetst een scène uit het volkstoneel: "Elke handeling die de deelnemende liefhebber schade kan toebrengen, is te allen tijde verboden." Het gaat nog steeds over de duivensport. "Hieronder wordt ondermeer verstaan: slaan op en zwaaien met allerlei voorwerpen, ophangen van allerlei voorwerpen in de nabijheid van de hokken, opstellen van molentjes, draaiende voorwerpen en in het algemeen elke daad die de duiven kan doen op- of afschrikken". Ik mag zeker niet vergeten het verkiezingsbord met mijn op- of afschrikkende tronie binnen te halen in de weekends van de volgende verkiezingscampagne!

Foruminvest

En zo staat het algemeen politiereglement vol van hoogst opmerkelijke of hoogst vermakelijk geformuleerde voorschriften. Zo is het ook verboden (artikel 35) "op een voor het publiek toegankelijke plaats een misvormd of een verminkt lichaamsdeel met opzet te vertonen". Bedelen is dan weer niet verboden, tenzij dat zou vallen onder het verbod zonder vergunning van de burgemeester "collectes te houden" (artikel 34, eerste alinea, 2). En het is maar de vraag of je bedelen strafbaar moet maken; niemand gaat zich zo vernederen voor zijn plezier.

Ook verboden en strafbaar is fietsen in parken (artikel 28), je fiets niet sluiten (artikel 10), je fiets achter te laten tegen gevels van huizen waar je niet moet zijn (artikel 10), nieuwjaarsvuurwerk af te schieten (artikel 36), je voordeur te laten openstaan 's nachts (artikel 56), als herbergier je cafédeur te sluiten zolang er nog iemand aan de toog hangt (artikel 99), en als uitsmijter: de karnavalschlager 'Een paard in de gang' letterlijk toe te passen (artikel 114bis, 6: "Strafbaar zijn zij die paarden, trek-, last- of rijdieren, die aan hun zorg zijn toevertrouwd, in een bewoonde plaats doen of laten binnendringen")...

Je vindt er ook zinvolle bepalingen tussen. Neem nu artikel 17 en 18. Artikel 17: "Bij het laden, lossen en vervoeren moeten alle voorzorgen genomen worden om het verspreiden van stof te beperken. Dezelfde voorzorgen moeten genomen worden bij het uitvoeren van werken." Artikel 18: "Alle aannemers en al wie werken uitvoert, moeten de openbare weg in de nabijheid van deze werken zuiver houden". Kan de politie eens bij Foruminvest gaan om ze aan die passage uit het algemeen politiereglement te herinneren?

Ik sta ook achter het 'boerkaverbod' van artikel 42: "Het is verboden zich zonder voorafgaande vergunning in het openbaar, geheel of gedeeltelijk gemaskerd, vermomd of onkenbaar gemaakt, te vertonen".  Nog meer steun ik artikel 101, een waar discriminatieverbod voor de horeca, dat verbiedt de toegang tot publiek toegankelijke lokalen te verhinderen aan personen op grond van hun huidskleur of nationaliteit. De bordjes "Interdit aux Nord-Africains" zijn strafbaar in Kortrijk.

Sancties?

Zoals gezegd, is het probleem met dat politiereglement dat er nauwelijks energie wordt gestopt in de handhaving. Zelfs ergerlijke toestanden zoals hondendrollen (verboden door artikel 41) worden niet beteugeld; de politie heeft er geen tijd voor, en zelfs als er een PV is, geraakt het dossier nooit voor de rechtbank.

Politiereglementen hebben hun beste tijd gehad. Temeer daar er nu een veel efficiënter alternatief bestaat: de gemeentelijke administratieve sancties (GAS). Na lang aanrzelen heeft Kortrijk nu ook beslist die weg in te slaan. Onlangs is een GAS-ambtenaar aangeworven om dat systeem uit te werken, Tessa Allewaert. Als het zover is, zal zij ergerniswekkende misdragingen kunnen bestrijden met administratieve sancties, zonder daarvoor nog het gerechtelijk apparaat te moeten lastigvallen.

Het is duidelijk dat zij de lijst van 115 misdragingen van het algemeen politiereglement niet zomaar zal kunnen overnemen. Elk artikel zal op zijn merites moeten worden beoordeeld, en wie weet ergeren de Kortrijkzanen zich nog aan heel andere soorten gedrag, bijvoorbeeld het wagenwijd openzetten van winkeldeuren bij vriesweer... Provincieraadslid Maureen Lievyns, Groen!, maakte zich daarover onlangs nog dul op de site van Het Nieuwsblad.