25-11-12

Zondags Kortrijk (ansicht 57)

Elke zondag een bijzonder prentje, een ansicht van Kortrijk.

Apotheek Pluimstraat.JPG

Vandaag een rood prentje. Het laatste overblijfsel van het socialistische bolwerk dat ooit de Veemarktbuurt in Kortrijk beheerste, is enkele maanden geleden verkocht. De coöperatieve apotheek is verhuisd naar het leegstaande naftestation op de hoek van de Zwevegemsestraat (nummer 65 A) en de Sint-Antoniusstraat (een andere rode fief eertijds).

Zwevegemsestraat 65 A.JPG

Het verlaten gebouw (nummer 45) is het opvallendste van de Pluimstraat. Het is toch een beetje godgeklaagd dat van heel die straat geen enkel pand is opgenomen op de inventaris van waardevol onroerend erfgoed van de Vlaamse Gemeenschap. Behalve die apotheek is er bijvoorbeeld ook de feestzaal Scala, waar de Unie der Zorgelozen haar intrek neemt, en het gewezen auto-onderdelenmagazijn Autox.

De verlaten apotheek grensde met haar achtergevel aan het complex van de socialistische coöperatieve Het Volksrecht in de Slachthuisstraat. Door de garagepoort links in de gevel reden de karren van de roemruchte bakkerij van 't Volksrecht uit met "het beste en voedzaamste brood van stad en omliggende" (volgens een advertentie in het weekblad Volksrecht). In die zin is die garagepoort eigenlijk het enige èchte restant van de Samenwerkende Maatschappij Het Volksrecht.

garagepoort Volksrecht.JPG

De socialistische coöperatieve beweging heeft in Kortrijk grote triomfen gevierd en ligt aan de basis van de doorbraak van talrijke rode organisaties in de stad, maar het succesverhaal heeft toch niet zo lang geduurd.

Ook het begin was heel moeizaam. Met de hulp van en naar het wervende voorbeeld van de Gentse coöperatieve Vooruit was er in 1888 in Menen de coöperatieve Voorwaarts opgericht. Voorwaarts verkocht in het Kortrijkse tot 3000 broden per week. De prijs lag onder de productiekost en de schijnbaar succesvolle collectieve bakkerij ging in 1893 al failliet. Het heeft de Meense socialisten tien jaar gekost op de klop te boven te komen, maar in 1902 startte August Debunne op een steviger commerciële basis de nieuwe coöperatieve De Plicht en die was wel levensvatbaar.

Intussen hadden de Kortrijkse kameraden al gepoogd het schijnbare succes van de Menenaars te kopiëren. In 1890 werd op initiatief van broodvoerder Emiel Egels in Kortrijk een coöperatieve vennootschap De Vereenigde Werklieden opgericht. Zowat veertig werklieden legden wekelijks 50 centiemen uit om een eigen bakkerij te stichten. Het grootste probleem was het vinden van een pand waar men kon bakken.

In de Stasegemsestraat kon men in 1892 via een stroman van een zekere Verduyn een kelder met bakoven huren. Maar toen die te weten kwam dat zijn huurders socialistische duivels waren, liet hij de stadspolitie de boel ontruimen. De voorraden bloem werden daarbij meedogenloos over de straat gegoten. In 1896 kon men terecht in het huis van Jan Mattelaer, de grondlegger van het socialisme in Kortrijk, in de Zwevegemsestraat.

In 1897 werd de eerste coöperatieve, De Vereenigde Werklieden, niet zonder ruzie, vervangen door een nieuwe samenwerkende maatschappij: Het Volksrecht. Die werd eerst gevestigd in de Groeningelaan en in 1898 in de Sint-Jansstraat waar een groot gebouw werd gekocht en verbouwd. Behalve met brood bakken hield Het Volksrecht zich ook bezig met het uitbaten van een café en een winkel, waar bijvoorbeeld ook kloefen van een coöperatieve van het Waalse Nismes werden aangeboden. Later kwamen daar een kolenhandel, een bioscoop, een feestzaal en allerhande sociale kassen bij. 

apo Pluimstraat.JPG

In 1937 was Het Volksrecht al zo sterk gegroeid dat men het zich kon permitteren een geheel nieuw complex te bouwen in de Slachthuisstraat - de Abatwaorstraote in het Kortrijks. Het meest trots was rood Kortrijk op zijn Feestpaleis, een feestzaal/cinema die plaats bood aan 840 toeschouwers. Ook de bureaus van de verschillende takken van de Belgische Werkliedenpartij vonden er onderdak.

volksrecht advertentie.jpg

De bakkerij werd achteraan ondergebracht met, zoals al gezegd, een verbinding met de Pluimstraat via de poort van de apothekerij aldaar. Die apothekerij werd uitgebaat door een bevriende coöperatieve (de in 1881 opgerichte Pharmacies Populaires de Bruxelles). De ouders van Cecile Delrue, de iron lady van de Kortrijkse socialisten, die ik onlangs nog interviewde samen met kersvers gemeenteraadslid Phyllis Roosen, waren er een tijdlang conciërge.

Meubelhall.JPG

In de Tweede Wereldoorlog, op 4 september 1943 werd het Volksrecht evenwel platgebombardeerd. Ook omdat de coöperatieve gebukt ging onder torenhoge schulden en in zijn werking grondig werd verstoord door de oorlog en de bezetting, heeft men het grote pand in de Slachthuisstraat verkocht. De coöperatieve apotheek in de Pluimstraat is daarbij apart blijven bestaan (later onder de naam MultiPharma). Met de schadevergoeding van de verzekering heeft Het Volksrecht zich dan verkast naar Overleie, waar rechtover de Sint-Elooiskerk een moderne winkel werd ingericht, een soort grootwarenhuis avant-la-lettre. In de Slachthuisstraat kwam op de ruïnes van Het Volksrecht de 'Meubelhall Ballegeer', die daar nog altijd actief is.

Na de oorlog is er in de jaren zestig een poging geweest om Het Volksrecht van Kortrijk te laten opslorpen door La Fraternelle van Moeskroen. Maar dat heeft niet gepakt. Arthur Sercu, de Roeselaarse volksvertegenwoordiger die toen voorzitter was van Het Volksrecht, wilde niet dat het geld van Kortrijk zou verdwijnen naar Moeskroen dat op het punt stond overgeheveld te worden naar Henegouwen. Arthur Sercu was ook de vader van Yvonne Sercu, die van 1989 tot 1994 en van 1998 tot 2000 voor de SP zetelde in de Kortrijkse gemeenteraad. Tegen de concurrentie en het grotere aanbod van de echte grootwarenhuizen kon Het Volksrecht het op de duur niet meer bolwerken en in 1966 werd de maatschappij ontbonden en opgeslorpt door de Vooruit van Gent.

Zoals gezegd, is de coöperatieve apotheek, deel uitmakend van de groep MultiPharma, wel blijven bestaan. Sinds september jongstleden heeft die apotheek - wie herinnert zich nog apotheker Maes? - het te grote en grotendeels leegstaande gebouw in de Pluimstraat verlaten voor haar nieuwe stek in de Zwevegemsestraat.

voorschriften.JPG

Een vooroorlogse foto (archief AMSAB) toont de gevel van het gebouw in de Pluimstraat. Boven de poort staat inderdaad geschilderd 'BAKKERY'. De apotheek nam toen niet geheel het gebouw noch de hele gevelbreedte in. Blijkbaar was er in het laatste stuk nog een andere winkel. De top van de gevel heeft ook een ander uitzicht. Er stond toen een rondboog op in het midden. Is die decoratie gesneuveld in het bombardement? In elk geval staat op het gebouw thans een wat eigenaardig, verwrongen, zadeldak dat wellicht het oorspronkelijke dak moet hebben vervangen.

bakkerijpoort Volksrecht.JPG

Een ander onderdeel van de socialistische coöperatieve beweging dat nog lang heeft bestaan is de spaarkas. In 1933 werd in Kortrijk de SM Spaarkas Volksrecht opgericht. Maar na de beurscrash gevolgd door het faillissement van de socialistische Bank van de Arbeid in 1934, is de Spaarkas voorzichtigheidshalve opgenomen in de maatschappij Coop-Deposito's (Codep). Intussen is Codep in de voorbije jaren samengegaan met bank Nagelmackers en nadien met Delta Lloyd, zodat we hier nauwelijks nog kunnen spreken van een socialistische instelling. Overigens heeft dat Delta Lloyd zich enkele jaren geleden toch weer gevestigd aan de Veemarkt!

Slachthuisstraat BM.JPG

Het is nog Cecile Delrue die erop aangedrongen heeft dat in de Slachthuisstraat, dè bakermat van het Kortrijkse socialisme en nog altijd een zeer volkse buurt, een kantoor kwam van de socialistische mutualiteit Bond Moyson. In tegenstelling tot de andere mutualiteiten is de Bond Moyson tot onlangs doktersbriefjes cash blijven uitbetalen aan het loket. Evenzo in de Slachthuisstraat. Maar ook dat is nu gedaan. Het pand is deels verhuurd; er is wel een brievenbus gebleven voor doktersbriefjes (die nadien per overschrijving worden betaald).

Bmoyson.JPG

Maar geen nood. Bond Moyson is in de wijk een centraal stadskantoor aan het bouwen aan de Veemarkt, naast de groentenhandel van Isabelle.

BM Veemarkt.JPG

Met dank aan Martijn Vandenbroucke uit wiens artikel in De Leiegouw (Samenwerkers voor de eigen zaak. De arbeiderscoöperaties in het Kortrijkse, De Leiegouw 2007, afl. 2, p. 243-260) ik schaamteloos heb geput.

Commentaren

super interessant stukje! Blijkbaar had de gevel van de apotheek oorspronkelijk ook een centrale rondboog bovenaan: http://opac.amsab.be/(S(3xyccp3yjifl10tdcmb0wbsl))/photo.aspx?maxphotos=2

een vraagje: is dit gebouw ook het feestpaleis met de cinema of was dit de zaal scala in het begin van de straat?

Gepost door: H.M.B. | 26-11-12

super interessant stukje! Blijkbaar had de gevel van de apotheek oorspronkelijk ook een centrale rondboog bovenaan: http://opac.amsab.be/(S(3xyccp3yjifl10tdcmb0wbsl))/photo.aspx?maxphotos=2

een vraagje: is dit gebouw ook het feestpaleis met de cinema of was dit de zaal scala in het begin van de straat?

Gepost door: H.M.B. | 26-11-12

Beste H.M.B.,

Dit gebouw was slechts een annexe van Het Volksrecht. Het Feestpaleis stond in de Slachthuisstraat en is in de Tweede Wereldoorlog platgebombardeerd. Naderhand kocht Ballegeer de site en richtte er zijn Meubelhall in. Dus neen. Feestpaleis en apothekerij paalden aan elkaar. De bakkerij van Het Volksrecht, ook verdwenen in het bombardement, had via de apotheek een in- en uitgang in de Pluimstraat.

De Scala was een private danszaal in het begin van de Pluimstraat. Ook de gewezen winkel van Autox, nog meer naar het begin van de straat, was een danszaal. Beide zalen hadden niets met Het Volksrecht te maken.

Bedankt voor de link.

marc

Gepost door: Marc | 26-11-12

Bedankt voor de info! (en sorry voor de dubbelpost blijkbaar ;))

Gepost door: H.M.B. | 26-11-12

ik ben best wel gefascineerd door dit feestpaleis! ik heb wel geen idee hoe dat er moet uitgezien hebben... bestaat daar eigenlijk iets van foto- of beeldmateriaal over? stof voor een nieuw zondags stukje? :)

Gepost door: H.M.B. | 27-11-12

De commentaren zijn gesloten.