26-08-12

Zondags Kortrijk (ansicht 44)

Elke zondag een bijzonder prentje, een ansicht van Kortrijk.

loys van Male klein.JPG

Vandaag enkele prentjes over het mausoleum van de sinistere Lodewijk van Male (hier in beeld). De Gravenkapel, een jongere annex van de OLV-kerk, is een veel te weinig bekende parel van het historisch patrimonium van Kortrijk. Men gaat daar vanalles aan doen. Maar het wordt meestal vergeten welke catastrofe de oprichter van de kapel voor onze stad betekend heeft. Straks krijgt ie nog een standbeeld, de oorlogsmisdadiger!

lvm corr.JPG

Die Vlaamse leeuwen vroeger waren toch wel erg harige beesten; ze hadden okselhaar tot aan hun polsen. Zo staan ze althans afgebeeld op de schilden en harnassen van verschillende graven van Vlaanderen waarvan op de wanden van de Gravenkapel een hele inventaris staat afgebeeld. Overigens zijn niet alleen de klauwen en de tong in 't rood ('van keel' in heraldische termen) maar ook de oren en zelfs het natte topje van hun snoet. Maar het zijn vooral de dragers van die harige symbolen die mij vandaag interesseren.

Portrettenreeks

In de Gravenkapel, ook Catharinakapel genoemd naar de kalenderheilige van de geboortedag (25 november 1330) van oprichter Lodewijk van Male, staan rondomrond in stenen nissen alle graven van Vlaanderen afgebeeld. Eén man per nis (soms met de gravin als die het was die de titel doorgaf), allen tegen een prachtige rode achtergrond. En dat, van de mythische eerste graven in de bossen van Harelbeke (de forestiers) tot de Oostenrijkse keizer Frans II, die ook graaf van Vlaanderen was en die in 1795 de duimen moest leggen voor de Franse revolutionairen. Toen werd het aloude Graafschap Vlaanderen voorgoed afgeschaft.

Was de bouwmeester (beeldhouwer André Beauneveu?) in 1369 helderziend? In elk geval vulde hij de beschikbare kapelwanden met bijna precies evenveel nissen als het aantal Vlaamse graven (46) dat er in het toenmalige verleden, heden en toekomst zouden zijn. Er is uiteindelijk een kleine speling van twee overtollige nissen gebleken, die men dan maar heeft gevuld met wapenschilden van de grote Vlaamse steden en de onderdelen van de Kasselrij Kortrijk. Zo biedt de kapel dan toch een schitterende portrettenreeks van de krijgsheren die onze stad in haar geschiedenis heeft zien passeren. Onder elk portret staat een opschrift met de naam van de graaf, zijn heersperiode en waar hij begraven 'licht' (sic).

loys tekst klein.JPG

Hoe authentiek?

Hoe authentiek zijn de portretten? Men doet daar in Kortrijk nogal besmuikt over. Het verhaal is op zichzelf al de moeite waard om verteld te worden!

Vanaf 1372 schilderde hofschilder Jan van der Asselt (of Van Hasselt) de eerste 27 graven, van Liederick tot genoemde Lodewijk van Male. De schilderijen moeten indruk hebben gemaakt want ze werden met opschrift en al gekopieerd in het toenmalige stadhuis van grootstad Gent (verdwenen samen met de oudste stadhuisgebouwen).

In 1410 schilderde ene Arnoldus de heiligen Blasius, Nikolaas en Agatha in de nissen achter het altaar; in 1507 kwam daar Johannes de Doper bij, door een onbekende kunstenaar. De serie Vlaamse graven werd in 1406 door de Bourgondische hofschilder Melchior Broederlam voortgezet met het portret van de pas overleden Filips de Stoute en Margareta van Male, dochter van genoemde oorlogsmisdadiger. 

Dan heeft het een eeuw geduurd eer in 1507 de vijf volgende graven een portret kregen en de bestaande werden gerestaureerd. In 1557 verscheen Keizer Karel in een nis (schilder Olivier Bert) en in 1598 zijn creepy zoontje Filips II, de inquisitiebeul (schilder Jacob Vanderhulst). Albrecht en Isabella kwamen in 1619 op de wand (Joos van Moerkercke) en in 1668 de twee volgende (door Joos zijn zoon Jan-Baptist). De prent van Maria-Theresia is een reconstructie uit 1870, door Jean-Baptiste Van der Plaetsen naar een bestaand schilderij. De portretten van de latere vorsten zijn uitgevoerd door onbekenden.

Pas in 1858 heeft men bij het verwijderen van plakwerk in de nissen de schilderijen opnieuw ontdekt, maar niet van de oudste heersers. Van Filips van den Elzas tot Lodewijk van Male waren de koppen verdwenen maar was de rest nog zichtbaar. Van de latere graven was het onderstel beschadigd. Die restanten werden door verschillende deskundigen gekopieerd. Op het einde van de 18e eeuw noteerde de lokale historicus Jacques Goethals-Vercruysse de opschiften onder de voeten van de geportretteerde graven. 

de forestiers.JPG

In 1868 kreeg genoemde schilder JB Van der Plaetsen van de Koninklijke Commissie voor Monumenten de opdracht opnieuw muurschilderijen aan te brengen naar het antieke model. Van der Plaetsen had al zijn sporen verdiend met de herstelling van oude muurschilderingen in de Zavelkerk in Brussel. Eventjes is er toen aan gedacht om de reeks heersers over Vlaanderen aan te vullen met de Belgische koningen Leopold I en II maar toen anderen daarop aanmerkten dat men dan ook Napoleon en de Nederlandse koning Willem I een nis moest gunnen, is men van het idee afgestapt.

Eerst besloot men evenwel de authentieke restanten van de muur los te maken en te bevestigen op houten panelen om ze te archiveren. Omdat de sakristie van de OLV-kerk, waarin ze aanvankelijk werden bewaard, te vochtig was, zijn ze nadien overgebracht naar het museum van Brussel. En daar zijn ze ... verdwenen.

De bestaande schilderijen zijn dus eigenlijk niet meer te vergelijken met de oorspronkelijke, maar wel nog met de schetsen uit 1858 van onder meer de specialisten Félix De Vigne (Gent) en Camille Tulpinck (Brugge). Ach, zelfs al zijn de portretten zoals ze nu de nissen sieren, reconstructies die maar van heel ver nog iets te maken hebben op de eerste conterfeitsels, ze zijn op zich toch ook al meer dan 150 jaar oud en dus interessant.

Intussen hebben ze niet allemaal de tand des tijds even goed doorstaan. De beschadigingen zijn overigens nogal recent en stomweg het gevolg van een verstopte dakgoot (1999). In 2008 werd aangekondigd dat ze zouden worden hersteld. De beschadigingen zijn evenwel niet helemaal weggewerkt. Filips II, die een oog mist, en enkele opvolgers in de achterhoek van de kapel zijn niet meer in optima forma.

albrecht en isabella klein.JPG

Oorlogsmisdadiger

Zoals gezegd is de kapel vanaf 1369 gebouwd door graaf Lodewijk van Male - hij noemde zichzelf Loys - met de bedoeling dat hij er zou worden begraven. De dag voordat hij overleed wijzigde hij evenwel zijn testament en koos hij de Sint-Pieterskerk in Rijsel als laatste rustplaats. Zijn mausoleum in Kortrijk kopieerde hij naar het voorbeeld van de bovenkapel van de Sainte-Chapelle (1248) in Parijs, die hij kende via zijn schoonzoon, Filips de Stoute, die er als koningszoon zijn jeugd had doorgebracht.

Ironisch genoeg deelde zijn kapel in de brokken als hij in 1382 Kortrijk liet verwoesten door zijn Bretoense troepen, als straf voor een opstand in het zog van Gent en als beloning voor zijn huurlingen. Het was in die wraakactie dat met toestemming van de graaf ook het klokkenspel op de Halletoren (later vervangen door Manten en Kalle) werd afgevoerd naar de Bourgondische hoofdstad Dijon. Een dergelijke actie zou hedentendage bestempeld worden als een oorlogsmisdaad. Een reden te meer om de feodale heerser die Loys II was in actuele publicaties over de Gravenkapel niet zonder die misdaad te vermelden.

Zwikken

Dat belet niet dat de Gravenkapel een echte parel is aan de kroon van het Kortrijkse patrimonium. Wel helemaal authentiek zijn bijvoorbeeld de 102 gebeeldhouwde 'zwikken' boven de gotische gravennissen. Ze zijn alle van de hand van beeldhouwer André Beauneveu en dateren van 1370-1371 en beelden allerhande gewijde en andere tafereeltjes uit. Een 'zwik' is een hoekstuk boven een gotische spitsboog.

Bij die zwikken vraag ik mij nogmaals af of Beauneveu niet beschikte over telepatische gaven. De hoek boven de nis van Lodewijk van Male vulde hij met een weergave van de kindermoord van Bethlehem (zie tweede foto). Dat was ook een vreselijke moordpartij, alsof de beeldhouwer voorzag welke gruwelijke plannen de graaf voor Kortrijk nog in petto had. Toch wel griezelig!

Wat er ook van zij, al die zwikken vormen een bijna 650 jaar oud stripverhaal waar je wel een dik uur mee zoet bent als je het helemaal wilt 'uitlezen'.

de laatste.JPG

Catharina

Dezelfde Beauneveu kapte in 1374 een prachtig laat-gotisch beeld van de heilige Catharina van Alexandrië, een waar pronkstuk. Dat beeld werd evenwel op bestelling van de graaf niet direct geleverd aan zijn Catharinakapel in Kortrijk maar aan een andere kapel, Notre-Dame de la Treille in de Sint-Pieterskerk in Rijsel, waar hij uiteindelijk is begraven. In 1386, twee jaar na zijn dood, heeft het kasteel van Rijsel het beeld dan toch maar afgestaan aan de OLV-kerk van Kortrijk waarvoor het van meet af aan was bedoeld.

Het albasten beeld is voorzien van haar gebruikelijke attributen: het katrienewiel waarop de romeinse keizer haar tevergeefs wou doden en het zwaard waarmee uiteindelijk dan toch haar hoofd is afgeslagen. Ze vertrappelt de woeste keizer Maxentius waarvan zij van geen liefde wou weten.

Catharina.JPG

In 1566 hebben de kanunikken van de OLV-kerk het beeld uit voorzorg onder de grond laten steken uit vrees voor de naderende protestantse Beeldenstorm die al kerken en kloosters in Ieper en Menen had 'gestript'.

Maxentius.JPG

Kaartspel

De Gravenkapel wordt van nu voort eindelijk toegankelijker gemaakt voor bezoekers. Er komt binnenkort - tegen oktober belooft het stadsbestuur - een aanraakscherm waarom bezoekers op een aanschouwelijke wijze de geschiedenis van de kapel gaan kunnen volgen. Er zijn ook allerlei plannen om iets te doen met de volledige serie graven, een kaartspel bijvoorbeeld (stadshistorica Véronique Lambert in de lokale pers). De ongebruikte grafelijke graftempel is ook een van de Kortrijkse topattracties op de komende Open Monumentendag (9 september 2012).

gravenkapel1.JPG

De commentaren zijn gesloten.