31-07-12

Schimmelexplosie in Kortrijkse erfgoedbibliotheek

 schimmelexplosie erfgoedbib Kortrijk.JPG

 In het erfgoeddepot van de Kortrijkse stadsbibliotheek is zich een ware ramp aan het voltrekken. Historisch waardevolle en onvervangbare documenten, boeken ,handschriften en landkaarten zitten er plots onder kwaadaardige witte pluizen. Bij een toevallig bezoek van Nederlandse specialisten stelde men er een ‘explosie’ (hun eigen woord!) van pluisschimmel vast. Als er niet onmiddellijk wordt ingegrepen, schiet er binnenkort niet veel meer over dan stof en losse vezels en is alle informatie die de documenten ooit droegen voorgoed verloren. Intussen is het witte pluis ook gevaarlijk voor de gezondheid van het bibliotheekpersoneel. De aangetaste afdeling moet hermetisch worden afgesloten. Als remedie stellen de specialisten een radioactieve bestraling voor. Maar andere deskundigen waarschuwen voor verregaande veroudering als dit procédé wordt gebruikt. Zij pleiten dan weer voor een simpele afzuiging. Het stadsbestuur zal eerst nog eens andere experts contacteren.

Priba

Het is al langer geweten dat de bewaaromstandigheden in de hoofdzetel van de Openbare Bibliotheek van Kortrijk, in een gebouw dat ooit ontworpen is als supermarkt (Priba), alles behalve ideaal zijn. Eerder heeft men er al delen van overgedragen collecties van overgenomen bibliotheken moeten liquideren als gevolg van waterschade. Nu is quasi toevallig ontdekt dat het nog veel en veel erger is. Historisch belangrijke collecties, authentieke bronnen over het verleden van onze stad, zijn ernstig in gevaar.

Het betreft concreet de handschriften behorend tot de fondsen Jacques Goethals-Vercruysse, Joseph de Bethune en het Stadsfonds. Jacques Goethals-Vecruysse (1759-1838) behoorde tot een textieldynastie en een particiërsfamilie van Kortrijk. Hij was een verwoed verzamelaar van historische documenten, waarop hij zich baseerde om retroactief een kroniek van de stad te schrijven. Hij mag de heruitvinder van de Guldensporenslag worden genoemd en hij was het die Hendrik Conscience inspireerde voor de Leeuw van Vlaanderen. Hij liet aan de Kortrijkse stadsbibliotheek niet minder dan 12.000 banden en 600 handschriften na, waaronder zijn ongepubliceerde Chronycke van Kortryk en West- en Frans-Vlaanderen (sinds 2009 in episoden toch gepubliceerd door De Leiegouw), een gigantisch werk van 103 delen.

Joseph de Bethune (1851-1920) was een zoon van architect Jean-Baptiste (de) Bethune, de pionier van de neo-gotiek en andere neo-stijlen en de stichter van de Sint-Lucasinstituten. Jozef zelf was substituut-procureur en onderzoeksrechter maar vooral ook verzamelaar van oude documenten over Kortrijk. Hij liet aan de stad het oudste gedrukte boek over Kortrijk na, alsook veel andere antieke drukken en losse documenten. Het Stadsfonds is een collectie van 1300 boeken, 80 handschriften en ettelijke prenten, die in het bezit van de bibliotheek zijn gekomen door schenking of aankoop.

Als dit alles zou verdwijnen, zou als het ware een stuk van het geheugen van Kortrijk verloren gaan!

Besmetting

De stadsbibliotheek was toevallig van plan dit jaar een restauratieproject te starten voor de historische collectie. Het moet toch zijn dat men besefte dat niet alles in optimale omstandigheden wordt bewaard. Daartoe is een marktbevraging aan de gang. Op 25 juni kreeg met de Nederlandse firma Restauratie-Atelier Helmond bv over de vloer op prospectie. Tijdens een korte inspectie van de twee erfgoeddepots schrokken de Nederlanders zich een hoedje. Ze stootten op duidelijk zichtbare pluisschimmel. Zowat 60 meter van de 400 meter kastplanken in een van beide depots zat onder een watte-achtige begroeiing. De foto heb ik ontleend aan hun rapport.

De twee Nederlandse specialisten spreken van een 'zeer ernstige besmetting'. Ze konden het niet laten om onmiddellijk de meest besmette boeken - dus niet alleen handschriften zoals in de reactie van het stadsbestuur van 18 juli staat - weg te bergen in plastieken zakken om verdere besmetting te voorkomen. Zij gaven de bibliotheekambtenaren de goede raad om ook de documenten en boeken zonder zichtbare aantasting voorlopig met plastiekfolie af te schermen van de andere.

Het stadsbestuur nam onmiddellijk maatregelen voor de gezondheid van het personeel. Vanaf 27 juni is het getroffen depot niet meer toegangelijk en er worden geen raadplegingen meer toegestaan. Prima! Maar daarmee is de collectie nog niet gered.

Airco

Volgens de firma Helmond is de hoofdoorzaak van de schimmelexplosie - zoals zij de aantasting zelf noemen - de aftandse airco. Die airco werkt slechts in één richting (!): er wordt, meestal vochtige, lucht van buiten het gebouw binnengeblazen. Maar er wordt geen lucht afgevoerd. De ideale bewaartemperatuur bedraagt hoogstens 18 graden maar in het depot is het meer dan 21°, een perfecte warmte om schimmels te kweken.

Een deel van de verzameling is bovendien verpakt in kartonnen dozen (foedralen)  verpakt in rood linnen. Dat blijkt een ideale voedingsbodem te zijn voor het witte onheil. Er is ook informatie ingewonnen bij FARO, het Vlaams steunpunt voor cultureel erfgoed. Daar deelde men mee dat schimmeldraden de structuur van het materiaal aantasten. Ze injecteren enzymen in het papier, de lijm, de inkt enzovoort om er de nodige voedingsstoffen uit te kunnen onttrekken. Dat is een destructief proces dat gepaard gaat met verzuring, verkleuringen, ontbinding. De documenten kunnen er onleesbaar door worden. Die schimmels zijn wel degelijk ook een gevaar voor de gezondheid en ze trekken op hun beurt insecten aan.

Solintex  

Intussen is al beslist de rode foedralen te verwijderen en de documenten tussen zuurvrij karton te steken. De getroffen rekken en planken zijn ontmet en wat verderaf van de vochtige muur gezet. Ook is het stadsbestuur zich ervan bewust geworden dat al die historische schatten niet meer in de onaangepaste magazijnen mogen bewaard worden. Men had kunnen beslissen de lokalen in het gewezen supermarktgebouw in de Leiestraat waarin de bibliotheek huist, grondig herin te richten volgens de hedendaagse normen.

Maar het probleem is dat Kortrijk al sinds ettelijke jaren een droom van een geheel nieuwe bibliotheek koestert, een plan dat maar niet van de grond geraakt. Dus heeft men zijn gezond verstand gebruikt en zal men de collecties 'voorlopig' onderbrengen in de nog nieuwe depots van het stadsarchief (gewezen Solintex in de Kortrijkstraat). Als er ooit een nieuwe bibliotheek komt, kan men de fondsen daar hun definitieve bewaarplaats geven.

Cobalt

Maar daarmee zijn de agressieve schimmels nog niet dood. Hoe men ze onschadelijk kan maken, is een twistpunt.

De genoemde Nederlandse specialisten adviseren om de hele besmette boel, zelfs met de nog niet zichtbaar aangetaste documenten die zich in dezelfde depot verbinden, te laten ontsmetten bij de firma Synergy Health (Isotron) in Etten-Leur. Daar zouden ze een week lang worden bestraald met gammastralen van Cobalt-60 (straling 10 kiloGray). Nadien worden de gedode schimmels en ander vuil grondig verwijderd met stofzuigers. Kostprijs geraamd op 7383,5 euro zonder BTW voor de zichtbaar aangetaste 60 meter. Alle documenten bijeen zou het op zowat 40.000 euro komen.

FARO denkt evenwel dat het zou kunnen volstaan met een simpele stofzuiging en bewaring in schimmelwerende omstandigheden. Ook moet een bijkomend onderzoek uitwijzen of alle 400 meter moet behandeld worden of dat die 60 meter volstaan. Er komt dus een tegenexpertise.

Toch jammer dat die nieuwe bibliotheek - 'van de toekomst' zou ze zijn! - er nog niet is. Dat had veel onheil kunnen voorkomen. 

Commentaren

Vandaag, 9-8-12, in het Nieuwsblad (http://www.nieuwsblad.be/article/detail.aspx?articleid=DMF20120808_00251729&_section=30663714&utm_source=nieuwsblad&utm_medium=newsletter&utm_campaign=regio-nb). 't Blijkt allemaal zo erg niet te zijn. Dammage control, tja!

Gepost door: Polo | 10-08-12

Er is een duidelijke fout in het gegeven over doorstralen ingeslopen. het lijkt als of het materiaal een week doorstraald wordt. Deze doorstraling duurt veel korter. Daar naast hebben we in Nederland hard gewerkt aan een optimale doorstraling, die is niet 10 kGy maar 8 kGy (+/-2). Het weghalen van alleen oppervlakte schimmels lijkt mij in een dergelijk geval weinig effectief, want wat je ook doet, deze schimmels blijven in leven. Er hoeft maar iets aan de omgeving te veranderen en ze gaan weer groeien. Tot slot, weet waar je mee werkt, het zijn niet alleen de schimmels die o.a. allergische reacties kunnen veroorzaken. De afvalstoffen die ze produceren zijn evenzo gevaarlijk. Dus altijd oppervlakte reinigen na afdoden van de schimmels.

Gepost door: John Havermans | 10-02-13

De commentaren zijn gesloten.