03-06-12

Zondags Kortrijk (ansicht 33)

Elke zondag een bijzonder prentje, een ansicht van Kortrijk.

OLVVV1.JPG

Een van de legendes van Kortrijk is het eeuwenoude verhaal van het mirakuleuze beeldje van Onze Lieve Vrouw van Groeninghe. Het vroeggotische kunstwerkje zou niet alleen op bepaalde nachten hemelse muziek hebben laten klinken in de kerk van de Groeninge-abdij; het zou ook genezend werken voor alle ziekten zonder onderscheid. En bovendien zou het de Vlaamse milities de overwinning hebben bezorgd in de Guldensporenslag op de Groeningekouter in 1302.

Historisch onderzoek toonde aan dat die religieus-nationalistische vertelling niet klopt. Maar het verhaal is interessant genoeg om het beeldje in kwestie eens te gaan opzoeken. Aangezien het vandaag Dag van de Open Kerken is, kon ik er moeiteloos bij geraken: het staat in een kapel van de gewezen Jezuïetenkerk Sint-Michielskerk in Kortrijk (vlakbij het Textielhuis).

Ivoor

De herkomst van het beeldje is raadselachtig. Ook daarover bestaat een legende en die is al even onbetrouwbaar. Het zou zijn meegebracht op een Romereis van Beatrijs (1225-1288), de weduwe van graaf Willem van Dampierre. Ze zou het van de paus zelf hebben gekregen. Zelf schonk zij het aan een abdijtje dat zij zelf had gesticht op de Rodenburg in Marke - dat abdijtje verhuisde later naar de Groeningemoerassen tussen Kortrijk en Harelbeke (zeg maar in de omgeving van het huidige openluchtzwembad Abdijkaai) en werd van dan af de Groeningeabdij genoemd. Dat sprookje wordt uitgebeeld in een bas-relief in een muur van voormelde kapel in de Sint-Michielskerk.

Beatrijsmuur.JPG

Welnu, er klopt niets van. Pater oblaat N.N. Huyghebaert toonde aan dat het beeldje in de Kortrijkse geschriften pas opduikt in de jaren 1600, na de verhuis van de Groeningeabdij, die eerder door de geuzen (protestanten) was verwoest en geplunderd, naar de binnenstad. De katholieke historicus wijdde aan het beeldje een bijdrage in de bijzondere Leiegouw naar aanleiding van 675e verjaardag van de Guldensporenslag (1977). Andere historici noemen het een werk van Parijse makelij, weliswaar wel daterend van het begin van de jaren 1300. De stijl is immers vroeg-gotisch, met een S-vormige figuur met een Etruskische glimlach op haar gezicht. Het is in ivoor en niet meer dan 19 cm hoog.

OLVVVV2.JPG

Majorka

Wellicht was het toch al aanwezig in de oude Groeningeabdij; daarover ondervraagd door een inspecteur van de bisschop verklaarden de nonnen in de nieuwe abdij in de jaren 1600 dat zij het beeld altijd in hun gemeenschap hadden geweten. Het werd toen trouwens niet Onze Lieve Vrouw van Groeninghe maar Onze Lieve Vrouw van Mirakelen genoemd.

Van een verering die begon in 1302 na de Guldensporenslag zijn geen bewijzen gevonden. Volgens een legende die in het begin van de jaren 1600 begon, zou de christelijke moeder gods in de vooravond van de slag zijn verschenen aan een zekere koning Sigis van Majorka, die tot het Franse kamp behoorde. Ze zou hem de nederlaag en zijn dood hebben voorspeld. Van die Sigis is overigens in de jaren 1600 een graftegel gemaakt die in de Groeningeabdij werd neergelegd, zogezegd ter vervanging van een oudere grafsteen.

Welnu, er heeft wel kortstondig een koninkrijk Majorka bestaan maar nimmer een koning met de naam Sigis. Wellicht is het een verkeerde interpretatie van Sanses (Sanchez). Maar voor de rest is van de man niets meer geweten. In de Groeningeabdij werden wel na de Guldensporenslag enkele gesneuvelde leden van de hoge adel begraven. Maar dàt mirakel is dus niet betrouwbaar.

Groeningeabdij.JPG

Keerse

De verering van het beeldje startte pas in de jaren 1600. Eerst had het nog grote concurrentie van een eerder vereerd beeld, van OLV van Foy, een stenen exemplaar zogezegd maar eigenlijk een Utrechts afgietsel van pijpaarde (zeg maar plaaster). Nog meer magische kracht had het Groeninghepostuurke te overtreffen van een andere relikwie waarmee de nonnen van Groeninge bedevaarders naar hun offerblokken lokten: een stukje kaars, 'de Heylighe Keerse van Atrecht".

In Arras was volgens nog een andere vrome legende Maria verschenen aan twee ministrelen, Norman en Iterius, tijdens een perstepidemie in 1120. Zij kregen een magische kaars waarmee men water kon wijden dat op slag geneeskrachtig werd. Het was Marie van Champagne die het stukje kaars meebracht naar Kortrijk, naar haar nieuwe thuis, de grafelijke burcht waar zij resideerde met graaf Boudewijn IX, de vlerk die zich later op kruis- en plundertocht liet benoemen tot keizer van het Oost-Romeinse Rijk. Als weduwe schonk zij dat krachtig stukje kaars aan de Groeningeabdij (toen nog in de Groeningemoerassen). Water waarin de kaars werd gedoopt, werd verkocht als een geneesmiddel tegen besmettelijke ziekten.

In 1635, 36 en 37 werd Kortrijk geteisterd door een pestepidemie. Om er een einde aan te maken organiseerde men een processie rond de Houtmarkt waarbij alles uit de kast werd gehaald. Niet alleen deed men een rondgang met de kaars van Arras (met een massale bedeling van heilig water) maar ook het ivoren beeldje mocht mee. Het is op dat moment dat de beangstigde bevolking zich ook op dat beeldje begon te beroepen tegen de pest. Enkele jaren later werd de magische faam van het glimlachende beeldje pas goed bevestigd toen het in het midden van de nacht 'hemelse muziek' produceerde in de kerk van de abdij (1643).

Een gebruik van verering van het ivoren beeldje dat het lang heeft uitgehouden, tot aan de Eerste Wereldoorlog, is de Peperbollenommegang met Sinksen in de Sint-Michielskerk en de Rijselsestraat. Zie mijn stukje van vorige week.

Groeningeabdij1.JPG

Maagd

Een tweede golf van populariteit kreeg het beeldje bij de nationalistische revival van de Guldensporenslag in de jaren 1800. De herdenking van de slag in de julimaand was in den beginnen vooral religieus: het waren letterlijke bedevaarten naar de plekken waar men het oude slagveld vermoedde (buiten de Gentpoort). In 1832 liet de Kortrijkzaan Eduard Dujardin daar zelfs een kapel bouwen met een gipsen afgietsel van het ivoren beeldje. Het heiligdommetje staat daar nog, te verkommeren tot het weer ingebouwd wordt in een flatgebouw. Zie mijn eerder stuk.

Hendrik Conscience liet zich door die vertellingen inspireren voor zijn bestseller De Leeuw van Vlaanderen. In de proefversie van zijn beroemde boek speelde OLV van Groeninge nog een rol in de overwinning van de Vlaamse milities. Maar naderhand schrapte hij die passage omdat hij de zegepraal ten volle wou toeschrijven aan het Vlaamse heir en niet aan een of ander mirakel.

maagd vV.JPG

Toen men in Kortrijk naar aanleiding van de 600e verjaardag van de slag een 'nationaal' monument wou oprichten, op het tot plantsoenproporties herleidde 'slagveld', gingen er aan katholieke kant stemmen op om een monumentale Maria op te richten. De liberalen waren daartegen. Uiteindelijk won Godfried Devreese de beeldhouwwedstrijd met een compromis: geen Heilige Maagd maar een symbolische Maagd van Vlaanderen. Hij is er wel in geslaagd in de arduinen sokkel van het beeld in bas-relief een afbeelding van het ivoren beeldje aan te brengen. De maagd kon pas vier jaar na het jubileum worden ingehuldigd (1906).

OLVVVV5.JPG

Mirakel

Als er al van een mirakel kan worden gesproken, is het dat dat wondermooie beeldje, wellicht van onschatbare waarde, nog altijd bestaat en te bezichtigen is in Kortrijk. Toen de Franse revolutionairen in Kortrijk de kloosters opdoekten, ging in 1797 ook de Groeningeabdij voor de bijl. Het beeldje kwam na veel omzwervingen terecht in de Sint-Michielskerk. Toen die kerk in de Tweede Wereldoorlog zware schade opliep door de bombardementen, kreeg het een ereplaats in een nieuwe kapel die tegen de kerk aan werd gebouwd. Het staat er nog altijd, beschermd onder een glazen stolp en moeder en kind versierd met een gouden kroon. In wat rest van de Groeningeabdij-tweede-versie en een mooie aansluitende nieuwbouw is thans het Museum 1302 ingericht en de Toeristische Dienst van Kortrijk.

OLVVVV4.JPG

Op de voorgevel van de kerk is een bronzen plaat aangebracht waarop de Kortrijkse bevolking het beeldje bedankt voor de bescherming die men genoten heeft tijdens de Eerste Wereldoorlog.

OLVVVV3.JPG

OLVVVV6.JPG

Commentaren

Beste mensen,
Afgelopen weekend was ik met mijn vriendin in uw kerk. We komen uit Amsterdam. Aan een zijaltaar dat ik fotografeerde zag ik een man gekleed in suppleplie (schrijf ik dat goed?) een een kruis in de rechter hand, die hij omhoog houdt.
Mijn eerste vraag: wie is deze man?

Mijn tweede vraag heeft betrekking op het schilderijtje, dat staat tegen dat tabernakel. Ik heb het gefotografeerd maar het lijkt alsof er drie beelden door elkaar lopen. Het lijkt het hoofd van Christus, de duif erboven en in het midden een donker klein persoontje met zijn handen gevouwen.
Klopt deze afbeelding en wat stelt dit eigenlijk voor.
Met hartelijke groeten,
Fons

Gepost door: Fons Mudden | 29-11-13

Hallo Marc,
to "koning Sigis" hebbt Prof. Paul Trio, hooglerar in de middeleuwse geschiedenis an de K.U. Leuven deze therorie:

"Veel historici hebben zich over dat raadsel gebogen. Ik meen een oplossing te gebben gevonden vor dat mysterie. Den naam "Sigis" gaat terug op brokstukken van een grafsteen met Franse opschrift "ci git" - "hier ligt" (begraven."
Groetjes uit duitsland, Helmut

Gepost door: Helmut Ullrich | 28-03-15

De commentaren zijn gesloten.