28-12-10

Kortrijk, vroeger en vandaag, vanaf de Leie gezien

 

leie martijn2.jpg

Historicus Martijn Vandenbroucke schreef een heerlijk boek over Kortrijk en de Leie, 'de oude stad en de rivier' als het ware: 'Kortrijk vanaf de Leie gezien'. Zeker ook de voorbije jaren is de Leiestad blijven veranderen, maar de waterloop die de stad doorkruist, is een constante gebleven: “De rivier die er eerder was dan de stad [...]. De stad kon zonder haar niet leven, maar vergat haar bestaan ook wel eens”. Op oude prenten en foto's is te zien hoe in Kortrijk hele rijen huizen tot tegen het water waren gebouwd; dat spaarde riolering uit. Enkele van die foto's maken deel uit van de aanzienlijke collectie die Martijn Vandenbroucke in zijn boek publiceert. Veelal confronteert hij het oude beeld van een plek op een van de Leioevers, in sepia gedrukt, met een eigenhandig genomen zwart-wit foto van de hedendaagse toestand.

Na een summiere schets van de geschiedenis van Kortrijk, belicht het boek vijf aspecten: 1. de bruggen tussen het stadscentrum, Buda en Overleie, 2. het sociaal-economische leven op en aan de Leie, 3. mens en natuur (de overstromingen), 4. strijd om de Leie (de oorlogsfeiten rond de rivier), 5. een kanaal naar de Leie (de Vaart Kortrijk-Bossuit).

Wardje Flut

Het wemelt in het boek van weetjes en anekdoten om duimen en vingers van af te likken. Zo weet Martijn te vertellen dat de Dolfijnkaai zijn naam dankt aan brouwerij De Dolfijn, een van de zes brouwerijen die ooit de Budastraat bevolkten. Die brouwerijen hadden een gezamenlijk pomphuis aan de Leie want: “tussen de zestiende en de achttiende eeuw was Leiewater onontbeerlijk voor het brouwproces”. Voor de spontane gisting?

Op de Kasteelkaai stond tot 1941 een vishalletje. In het boek kun je lezen dat die gietijzeren constructie een gift was uit eigen zak van de liberale burgemeester Benoit Danneel (1885-1864) en enkele van zijn schepenen. Naderhand schonken zij het aan de stad. De gulle schenker was de laatste niet-katholieke burgervader die Kortrijk heeft gekend – tot nu weliswaar.

Frituur Ten Broele aan de Leiebrug is lang geleden het pannenkoekenkraam van Wardje Flut opgevolgd. Wardje warmde zijn voorkant aan zijn heetekoeken-komfoor en zijn rug aan het gietijzeren pissijn met rechtstreekse afvoer in de Leie.

Staking

Tot in de jaren zestig (1960) werd de Broelkaai gekenmerkt door de stenen 'flêche' van de Molens van Kortrijk, waarin een zuigpomp was geïnstalleerd om het door schepen aangevoerde graan (tot 40.000 kg per dag!) naar de mechanische molens van Ernest Devos en Charles vande Venne te blazen. Had die pomp daar nu nog gestaan dan was het gegarandeerd industrieel werelderfgoed geweest. Wat ik niet wist, is dat aan die monumentale pomp een sociale historie was verbonden. Vande Venne liet ze bouwen als reactie op een staking van het tiental arbeiders dat eerder de zakken graan lostte uit de schepen. Ze konden ander werk zoeken!

Overigens kan er daar hedentendage geen schip meer aanmeren. De Kasteelbrug aan het Hospitaal is zo laag dat er nauwelijks een plezierjachtje onder door kan. Jammer toch! En bovendien is de Oude Leie tussen de Broel- en Verzetskaai bijna geheel toegeslibt. Ook dat verwijst naar het heel verre verleden: ooit was er precies daar een wad, een doorwaadbare oversteekplaats.

Veel aandacht besteedt de auteur aan de geregelde overstromingen die de binnenstad – vooral de Budakant – teisterden. In 1965 en 1966 kwamen de laatste rampvloeden. Toen werd beslist de Leie op zijn geheel te temmen met sluizen, te kanaliseren en bevaarbaar te maken voor grote vrachtschepen. Meer dan veertig jaar daarna is men nog steeds bezig. 

Mysterieus

Ook  de dubbele oorlogsmiserie komt uitgebreid aan bod. De omgeving van de Leie had fel te leiden onder de herhaalde vernielingen van de bruggen, en heus niet alleen door de Duitse keizerlijke of Nazi-bezetters maar ook door de Engelse geallieerden. Op pagina 74 staat een heel mysterieuze foto. Je krijgt de Broelkaai te zien met marcherende Duitse troepen uitgerust met geweren, ransels en pinhelmen. De foto is blijkbaar genomen van op de andere Leieoever en je ziet dus in het water een weerspiegeling. Maar die weerspiegeling toont een ander deel van de Broelkaai dan dat aan de bovenkant, en er lopen eveneens Duitse gelederen maar andere. En als je goed kijkt dat zie je aan de bovenkant van de foto een waterrimpeling. Zou de foto op zijn kop zijn afgedrukt? Gaat het om een collage? Martijn lost het mysterie niet op.

Enig hartzeer krijg ik als ik het wondermooie 'café Au Pont de la Lys' naast de Leiebrug zie pronken, op de plek waar men nu een mislukt kunstenaarspleintje heeft pogen op te zetten. Dit pand van 1866, in een voor Kortrijk zeldzame Louis XVI-stijl, werd in 1940 mee opgeblazen met de Leiebrug door de terugtrekkende Engelse geallieerden; in hun paniek gebruikten zij veel te veel dynamiet voor het slopen van de brug. In het café vergaderde onder meer de Kortrijkse middenstand, en fascist Léon Degrelle kwam er de Kortrijkse rexisten opjutten in de aanloop van de Tweede Wereldoorlog.

Pezewever

Als ik mij twee vriendelijk bedoelde opmerkingetjes mag permitteren... Wat een pezewever ben ik toch! Martijn Vandenbroucke laat uitschijnen dat de stadsgrachten die Kortrijk ooit omringden, hun water betrokken uit de Leie. Dat had alleen gekund als water opwaarts zou stromen. Die grachten, die overigens meestal droogstonden en gebruikt werden als stort, werden zo nodig gevuld met water uit hogerliggende beken (Klakkaardsbeke onder meer) en gevuld gehouden met sasdeurtjes.

Voorts heeft de auteur in zijn zeer interessante bijdrage over de Vaart Kortrijk-Bossuit het steevast over het 'kanaal'. En die ene keer dat hij het woord 'vaart' gebruikt, zet hij het tussen aanhalingstekens, alsof het een dialectwoord is. 'Vaart' is evengoed en zelfs oorspronkelijker Nederlands dan 'kanaal'. En in Kortrijk staat dat 'kanaal' bij de gaande man bekend als de Vaart – zie de 'Vaartstraat' (in 't Frans ooit Rue du Canal).

Fotoarchief

De auteur kon voor de historische beelden ongehinderd putten uit het uitgebreide fotoarchief van de stad. Normaliter wordt voor publicatie een retributie gevraagd van 25 tot 50 euro per foto. Maar omdat hij er meer dan honderd nodig had, was dat geen optie. Hij kreeg ze gratis ter beschikking mits volgende compensaties. Op het boek moest de vermelding komen 'in samenwerking met de stad Kortrijk'. De stadsdiensten kregen de tekst om na te lezen en de auteur moest zich schikken naar hun opmerkingen (!). De hedendaagse foto's van Vandenbroucke zelf moesten in gebruik gegeven worden (op cd) aan de stadsdiensten. En de uitgeverij moest 55 exemplaren afstaan van het boek aan de stad.

Kortrijkzaan Martijn Vandenbroucke (32) is licentiaat nieuwe geschiedenis (UGent) en licentiaat archivistiek en hedendaags documentbeheer (VUB). Hij werkt sinds 2003 in Amsab-Instituut voor Sociale Geschiedenis, eerst in het kader van een FWO-project rond de valorisatie van de archieven van de socialistische coöperatieve beweging, later als archivaris. Hij is daarnaast ook actief in de lokale heemkunde in Deerlijk, met bijzondere aandacht voor prekadastrale cartografie. In Leiegouw publiceerde hij vorig jaar een opmerkelijke bijdrage over de arbeiderscoöperatieven in het Kortrijkse.

'Kortrijk vanaf de Leie gezien. Vroeger en vandaag' is uitgegeven door de Engelse uitgeverij Tempus The History Press, The Mill, Brimscombe Port, Stroud, England. Het is te koop in de boekhandel tegen 19 euro.

 

leie martijn1.jpg

 

Commentaren

Marc

is dit boek beschikbaar in Standaard Boekhandel?

Gepost door: Wout | 29-12-10

à Wout: zeer zeker.

Gepost door: marc | 29-12-10

Bedankt Marc, ik trakteer mezelf :)

Gepost door: Wout | 31-12-10

Ook verkrijgbaar in de gewone gazettenwinkel. Koop het liever daar dan bij de maffia van de Standaard Boekhandel.

Gepost door: walter maes | 01-01-11

Beste

Ben op zoek naar geschiedenisboeken over Kortrijk, maar liefst in het Engels. Dit voor enkele vrienden "on the other side of the pond" Graag enkele tips.

Gepost door: Ian | 19-03-11

De commentaren zijn gesloten.