24-03-10

Kortrijks vergeten spoorweghotel verdwijnt helemaal

Gouden Arend1

Vier eerdere pogingen mislukten. Maar thans heeft een promotor een vergunning vast om een van de oudste herinneringen aan de beginjaren van de spoorweg in Kortrijk te slopen. Er komt een riant appartementsgebouw in plaats van de vermolmde woonkazerne in de Sint-Jorisstraat. Maar die grijze opeenstapeling van armenkamertjes was ooit het sjieke spoorweghotel L'Aigle d'Or (1840-1865). Jammer? Eigenlijk niet. De gouden arend is immers al lang de nek omgedraaid door diverse verbouwingen/verminkingen. Al die mensonwaardige woonhokken (15-tal) moeten wel flink hebben opgebracht. De vergunning die het stadsbestuur nu verleent, werpt overigens een merkwaardig licht op het zogenaamde 'gabarietenplan' dat in Kortrijk wordt gehanteerd.

L'Aigle d'Or

In het advies van de dienst Stadsplanning en Ontwikkeling wordt het bouwvallige maar toch nog altijd majestueuze gebouw Sint-Jorisstraat 23-31 omschreven als 'een laat negentiende-eeuws herenhuis, dat in de loop der jaren danig verbouwd en uitgebreid werd tot een meergezinswoning'. Dat het danig verbouwd is, klopt. De rest niet. Op het stadhuis zitten zij er minstens een halve eeuw naast. En een herenhuis is het pand nooit geweest. Zijn eerste bestemming was hotel.

Merkwaardig dat geen van de lokale geschiedenisfanaten of volkskundigen dit gebouw ooit in verband hebben gebracht met het hotel L'Aigle d'Or. Maar ik kan begrijpen waarom. Er bestaan van dat hotel (1840-1865) schitterende prenten, onder meer afgedrukt op 'porseleinkaarten' (zie het standaardwerk Kortrijk op porseleinkaarten 1840-1865, van Egied Van Hoonacker, p. 116-120). Op die prenten staat het hotel steevast afgebeeld met op de voorgrond een stoomlocomotiefje waarachter een tender, enkele reizigerswagonnetjes en een of twee goederenwagonnetjes, op weg naar het station van Kortrijk.

Waterlijsten

Maar op bepaalde prenten heeft het hotel negen traveeën (vensters of deuren recht boven elkaar), terwijl de ruïne vandaag er maar zeven heeft. Maar in die tijd was het niet uitzonderlijk dat reclame een beetje overdreef en een gebouw groter uitbeeldde dan in werkelijkheid. Bovendien bestaan er wel degelijk lithografieën uit die tijd waarop het hotel slechts met telkens zeven vensters per verdieping te zien is.

Het ultieme bewijs dat het hier wel degelijk gaat om L'Aigle d'Or vind ik in de 'waterlijsten', die de gevel een horizontaal accent gaven over zijn hele breedte (19,08 meter), juist boven de gelijkvloerse verdieping en onder de oorspronkelijke kroonlijst boven de vensters van de tweede verdieping. En ook de 'doorgetrokken lekdrempels' (externe vensterbanken) over de hele gevelbreedte, zowel onder de (grote) vensters op de eerste verdieping als onder de bescheidener vensters van de tweede verdieping zijn exact zoals op de oude prenten. Die horizontale gevellijnen zijn in de loop der tijden blijven bestaan, en zijn zowel terug te vinden op voormelde kaarten als op het bestaande pand.

Hierbij een prent geleend van de gespecialiseerde spoorwegblog Spoorvreter (http://spoorvreter.be/allerlei/1850.jpg). Het originele aan die prent is dat het treintje wegrijdt van het station van Kortrijk in plaats van ernaar toe.

1850 hotel

Saint Georges

Een ander teken dat het hier om het hotel van 1840 gaat, kun je zien in de verdeling van de later verbouwde gelijkvloerse verdieping in vier commerciële ruimten. Er zijn drie wat bredere winkeltjes, met telkens de breedte van twee gevelvensters en een wat smaller deel, het tweede van links. Dat smallere deel heeft precies de afmetingen van de vroegere inrijpoort voor de koetsen, zoals die staat afgebeeld op de oude kaarten.

Het gebouw in de Sint-Jorisstraat is opgericht rond 1840, nog geen jaar nadat de spoorlijn Gent-Kortrijk op 22 september 1839 plechtig in gebruik was genomen. Die spoorlijn was een van de eerste op het Europese continent - in Frankrijk begon men pas in 1842 met de uitbouw van een spoorwegennet. Als gevolg van de bouw van de spoorlijn en het Kortrijkse station ontwikkelde zich een heel nieuwe wijk aan de rand van het toenmalige centrum. Tot die wijk behoorde ook de Sint-Jorisstraat, volgebouwd in 1841. De straat kreeg die naam omdat zij leidde naar het Parc Saint Georges (dat nog altijd bestaat in de Doorniksewijk), het terrein van een van de schuttersgilden van de Kortrijkse upperclass.

Orangisten

Ondernemende welstellende Kortrijkzanen dachten blijkbaar dat het spoor veel bezoekers en rijkdom naar de stad zou brengen. In dat niet belangloze optimisme past de bouw van het hotel L'Aigle d'Or. Het was een initiatief van de uitbaters van het gelijknamige, oudere café in de Doornikstraat; beide panden waren met elkaar verbonden. De logiesactiviteiten werden gescheiden van het restaurant en de herberg om de rust te verzekeren van de gasten.

De herberg in de Doornikstraat - het pand bestaat nog maar het is nu een winkel - dateert van 1830 en is opgericht door de Orangisten. De Orangisten waren rijkere Kortrijkzanen die aanhangers waren van het Hollandse bewind en tegenstanders van de Belgische onafhankelijkheid. Ondanks hun Hollandse gezindheid waren ze erg francofoon. Later zochten ze aansluiting bij de liberale strekking. Ook voormelde club van Parc Saint Georges was in de beginjaren van België een verzamelplaats van Orangisten. Het pand in de Doornikstraat waarin het café L'Aigle d'Or/Gouden Arend was gevestigd bestaat nog, nummer 52. Maar van de oorspronkelijke empiregevel met vier grote pilasters schiet nog maar weinig over. Alleen de deur links naast de winkel herinnert met zijn bovenlicht waarin een gestyleerde S is verwerkt (Stacegemsche Brouwerij) nog aan het feit dat het ooit een herberg was.

Gouden Arend2

Stoutmoedig

De hotelvleugel van L'Aigle d'Or werd uitgebaat door 'veuve Pringiers-Bonjean' (Barbe Thérèse). Op de reclamekaarten die toen in omloop werden gebracht, werd benadrukt dat het om een recent geheel nieuw gebouw ging, gelegen in de nabijheid van het station in het aangenaamste kwartier van de stad. Het hotel "offre des appartements spacieux et toutes les commodités désirables". Een elegante Omnibus (paardenkoets) waarop het logo van het hotel stond (een gouden arend), haalde de hotelgasten bij elke aankomst van een trein gratis af aan het station. Dezelfde boodschap werd ook in het Engels op de kaarten gezet. Blijkbaar hoopte men dat het spoor toeristen van over heel de wereld naar Kortrijk zou brengen.

Het was wel een stoutmoedige onderneming van de familie Pringiers om in 1840 die zware investering te doen. De economie was al het jaar ervoor in een zware depressie aan het sukkelen. In al de jaren dat het hotel het uithield, tot in 1865, was een kwart tot de helft van de Kortrijkse stadsbevolking afhankelijk van armensteun!

Rechts

Het ooit zo mooie pand werd in zijn 170-jarig bestaan deerlijk toegetakeld. Wellicht werd het kort nadat het ophield hotel te zijn, opgedeeld in vier woningen of handelszaken, die elk hun eigen huisnummer kregen. En naderhand werden die vier huizen opgesplitst in een massa flatjes, waarbij van de hoge plafonds van de gelijkvloerse verdieping werd geprofiteerd om in de drie linkse deelpanden een tussenverdieping aan te brengen. Het gracieuze uitzicht van het gewezen hotel ging helemaal verloren toen men het zadeldak verving door een industrieel ogende opbouw van twee extra - lage - verdiepingen. Op het nieuwe platte dak kwam een ballustrade voor de bevestiging van reclamepanelen. Achteraan werd de binnenplaats van het hotel na verloop van tijd helemaal toegebouwd.

Babyboomers kennen het pand van iets anders. Ene Guido Van der Meersch vestigde er op het einde van de jaren 1960, in het meest rechtse (!) deelpand het hoofdkwartier van zijn 'Bertennest'. De bevlogen 'woordkunstenaar' deed er verwoede pogingen om de jeugd aan te trekken met een mengsel van uiterst conservatief katholicisme en zo mogelijk nog extremer flamingantisme. Een tijdlang hield hij er zelfs een vegetarische kantien open.

Vijf aanvragen

De laatste, trieste resten van het hotel verdwijnen binnenkort. B&S Promotions, Drongen, krijgt een stedenbouwkundige vergunning om het te slopen en er vier ruime appartementen boven een winkel te bouwen. Het is de vijfde aanvraag op rij. Een eerste werd al geweigerd begin 2006 - je hebt al een idee hoelang het gebouw leegstaat. De aanvrager wou er een flatgebouw neerpoten met niet minder dan 14 studio's - meer van hetzelfde dus. Het ontwerp bestond het om de vijf bouwlagen plafondhoogtes te geven van niet meer dan 2.4 meter. Een doorsneemens zou in een dergelijke studio de zoldering kunnen witten zonder op een ladder of zelfs maar een stoel te gaan staan!

Eind 2007 weigerde het stadsbestuur een aanvraag voor een slopingsvergunning. Wellicht wilde de eigenaar ontsnappen aan de leegstandstaks. Maar in Kortrijk krijgt men voor de meeste plaatsen pas een sloopvergunning als er een vervangend bouwvolume komt. Logisch: anders krijgen we een stad vol gaten. Halverwege 2008 vond nogmaals een vergunningsaanvraag voor een flatgebouw met 12 kleinere appartementen te recht geen genade in de ogen van het stadsbestuur. Ook nu weer plafonds waar men met de hand aan zou kunnen zonder op zijn tenen te gaan staan. Een jaar later deed de eigenaar een nieuwe poging om de boel te mogen slopen. Maar 't was weeral 'geen avance': eerst een deugdelijk bouwplan vooraleer men mag slopen.

Ontwerp

Een nieuw ontwerp krijgt nu wel het fiat van het stadsbestuur. Op het bouwterrein van 19 meter op 22 komt een bescheidener appartementsgebouw met op de begane grond een winkel. Achteraan gaat men het niet toebouwen tot op de perceelsgrens, maar er komt een soort koer die toegang geeft tot drie garages en drie stalplaatsen onder de blote hemel. De nieuwbouw krijgt vier bouwlagen. De verdiepingen worden ingericht als vier ruime tweeslaapkamerflats, onder een afgeknot zadeldak. De plafonds worden op de benedenverdieping 3 meter en op de bovenverdiepingen 2,59 meter hoog.

De voorgevel zal aparte ingangen hebben voor de winkel en de appartementen. Aan de rechterkant komt bovendien een drie meter brede onderdoorgang die leidt naar de garages. Op de verdiepingen springt de gevel 1,3 meter in achter de voorbouwlijn. Maar daaraan worden terrassen bevestigd die 60 cm gaan uitspringen over de rooilijn. Dat is een merkwaardige toegeving aan ontwerper architect Bart Tyberghien (Izegem); normaal staat het stadsbestuur uiterst weigerachtig tegen delen van de gevel die boven het trottoir uitsteken.

Lager dan in 1840

Ook vermeldenswaard is dat het goedgekeurde ontwerp een lagere kroonlijst heeft dan het hotel uit 1840. Eigenlijk is dat wel een beetje typisch voor de - niet zo steedse - bescheidenheid die in Kortrijk wordt gehuldigd wat hoogbouw betreft. Bij het oorspronkelijke hotel L'Aigle d'Or begon het dak vanaf een kroonlijst op 13,6 meter. In de twintigste eeuw werd daarbovenop nog een modern volume met twee verdiepingen gestapeld. In het goedgekeurde ontwerp mag de kroonlijst, de onderkant van het dak, van het stadsbestuur niet hoger zijn dan 13 meter.

Of hoe men 170 jaar geleden hoger mocht bouwen in onze 'metropool' dan vandaag. Heden ten dage hanteert het stadsbestuur immers een 'gabarietenplan' uit de jaren 1980. Dat plan is nooit ter goedkeuring voorgelegd aan de gemeenteraad maar het wordt gehanteerd als een soort beleidslijn. Met dat plan wou en wil het stadsbestuur de bouwhoogtes en -volumes in de binnenstand harmonieus houden. Maar in de praktijk heeft de toepassing toch tot gevolg dat het een al te grootstedelijke skyline tegenhoudt.

12:00 Gepost in Algemeen | Permalink | Commentaren (8) |  Facebook |

Commentaren

kaart Een kaart uit de periode 1850...
http://spoorvreter.be/allerlei/1850.jpg

Zielig.

Gepost door: Spoorvreter | 24-03-10

spoorweghotel Marc, ooit maakte me iemand wijs dat hier de wieg stond van 'het puppekot' of de 'Unica', indertijd blijkbaar een zeer gerenomeerd Kortrijks bedrijf. Zou dit kloppen of zou het in een ander pand geweest zijn?

Gepost door: geert callens | 27-03-10

puppekot Geert, ik weet het niet. Ik heb Unica zien uitbranden in de Vandepeereboomlaan ergens in de jaren zeventig. Maar 't zou kunnen. Zou Adriaan Linters dat niet weten?

Gepost door: marc | 28-03-10

Wow, wist niet dat het "Bertennest" zo oud was. denk dat er tot begin de jaren '90 een 20tal "kamers" waren, meestal voor leefloonklanten.
Het was niet alleen een tijdje een vegetarisch restaurant, maar later ook een shop voor katholieke kaarten en toestanden.
Overigens bestaat het Bertennest nog, maar nu wel in Roesbrugge Haringe en het is nog altijd de wereldvreemde en bizarre Guide VDM die er de scepter zwaait.

Gepost door: Jo | 30-03-10

puppekot UNICA ('puppekot' van de familie Verhoye) was destijds (2de W.O. beginjaren 40) gevestigd NAAST Aigle d'or, kant schouwburgplein. Er bestaan daar nog foto's van.

Gepost door: walter maes | 31-03-10

Weet er iemand hoeveel Guido VDM kreeg voor z'n Bertennest?
Gebouw was natuurlijk enkel goed om af te breken, maar de ligging was natuurlijk wel gunstig, dus dure grondprijs.

Gepost door: Jo | 01-04-10

Bertennest 600.000

Gepost door: walter maes | 02-04-10

ik vind het onvoorstelbaar dat ook nu nog, meer dan 50 jaar na de afbraakwoede van de golden sixties, steeds meer en meer getuigen van het 19de eeuwse Kortrijk met de grond gelijk gemaakt worden. Ok, het pand is in de loop der tijd erbarmelijk toegetakeld, maar dat neemt zeker niet weg dat het (zeker wat de gevel betreft) juist een prachtige opportuniteit is om het in zijn oorspronkelijke glorie te herstellen... Een heropwaardering én nieuwe aangename appartementen zijn echt geen vijanden... Kijk maar naar zowat alle andere historische steden waar dit in het historische centrum WEL kan... (Gent, Mechelen, Leuven...)
Ik wordt er echt weemoedig van, zeker als je ziet hoe mooi de stationswijk wel niet was voor de afbraak in de fifties begon...
Waarom ziet het stadsbestuur dit in godsnaam nooit in dat historisch erfgoed en fraai opgekuiste gevels net een meerwaarde zijn voor een binnenstad, vééél meer dan een zoveelste banale appartementsgebouwtje... Wellicht omdat de schepen voor "stadsvernieuwing" (ahum) in Kortrijk dezelfde schepen is als deze voor Monumentenzorg... ongelooflijk

een teleurgestelde Kortrijkzaan

Gepost door: Dieter | 05-04-10

De commentaren zijn gesloten.