23-01-08

Darlingen: is het wel Kortrijk?

Consciencestraat

Om een of andere reden vinden sommigen het plots nodig om een roman van Conscience uit 1861 uit de beschimmelde reserves van duistere bibliotheken op te diepen ... om Kortrijk af te kammen. De 'zedenschets' "De burgers van Darlingen" heeft als decor een ingedommeld stadje met een bekrompen bourgeoisie en dat zou, volgens de heersende leer, over Kortrijk gaan. Lokaal historicus Frans Debranbandere vlooide evenwel uit dat de beschrijving van Conscience niet klopt met het Kortrijk van toen. Overigens is het vooral de vraag of de actuele kritiek die achter de verwijzing naar Darlingen steekt, wel hout snijdt. 

Darlingen 

Hendrik Conscience schreef in 1861 in zijn 'zedetafereel in twee tydvakken' De Burgers van Darlingen: "Op eenige uren gaans van Brussel, nevens 's Lands ijzeren weg, ligt eene kleine stad, die wij om alle toepassing te voorkomen, met den naam van Darlingen zullen aanduiden. Zij telt meer dan veertienduizend zielen en bevat verscheidene schone kerken en kloosters, alsook een hospitaal of ziekenhuis, dat om de oudheid en zuiver Gothischen bouwtrant van zijn gevel de aandacht der kunstliefhebbers ten hoogste verdient.

Wanneer men voor een vijftiental jaren ter standplaats van Darlingen afstapte, om stedewaarts te gaan, bemerkte men allereerst eenige fabrieksschouwen boven uitgestrekte werkhuizen. Men was daarvoor geneigd om Darlingen voor eene nijvere en handelrijke plaats aan te zien; het gerucht, de beweging, het gekriel van het volk, dat men in de wijk der fabrieken ontmoette, versterkte nog dit gunstig gevoelen. Maar nauwelijks was men een paar lange straten doorgegaan, of men ondervond, dat de beweging allengs verminderde en door eene aangrijpende stilte werd vervangen, naarmate men het midden der stad naderde." Van oudsher wordt beweerd dat dit Darlingen geen andere stad is dan Kortrijk. Recentelijk nog door Thierry Deleu en Joris Denoo.

Darremonde? 

Frans Debrabandere zette in De Leiegouw van begin vorig jaar (Waar ligt Darlingen, De Leiegouw, jaargang 79, afl. 1 2007, p. 79 - 84) een groot vraagteken bij die identificatie van Kortrijk met het Darlingen van Conscience halverwege de 19e eeuw. Kortrijk ligt helemaal niet "op eenige uren gaans van Brussel". Te voet doet een geoefend stapper zeker 17 uur over de bijna 90 km. 14.000 inwoners? Kortrijk had er in de periode waarin Conscience zijn  vertelling liet afspelen een kleine 23.000; dat is de helft meer, en in die tijd kon dat tellen. In die tijd waren er in Kortrijk hoop en al drie kerken. Er was - en is - wel een hospitaal, maar dat heeft geen "zuiver Gothischen" gevel. En het station ("standplaats") ligt in Kortrijk in het volle centrum en niet op een afstand van een paar lange straten na eerst een fabriekswijk te hebben doorkruist.

Bovendien situeert de schrijver zijn slaperig stadje ergens tussen Brussel, Antwerpen en Leuven, met "het voorgeborchte" Schaarbeek in de onmiddellijke omgeving. Naamkundige Frans Debrabandere heeft ook de namen van de personnages onder de loep genomen. Het blijkt veelal te gaan om vervormingen van namen die in West-Vlaanderen of Kortrijk niet voorkomen. Zo bijvoorbeeld de naam Pottewal, die doet denken aan Walpot of Waelput, zoals die nog altijd in het Oost-Vlaanderen worden aangetroffen. Een andere figuur in de zedenschets heet Romys; in onze buurprovincie komt de naam Romeyns voor, bij ons niet.

Op basis van zijn bevindingen concludeert Frans Debrabandere dat het stadje dat Conscience als decor gebruikt wel eens Dendermonde zou kunnen zijn. De man die zijn volk leerde lezen, begon er, zeer tegen zijn zin, zijn opgang in het establishment als lesgever bij de regimentsschool voor onderofficieren en korporaals. "Darremonde", zoals men het daar soms zegt, ligt op 29 km van Brussel. En voormelde namen zijn er gangbaar.

Evenwel: Dendermonde had toen amper 8500 inwoners. En 29 km is toch nog een dagtocht gaans, meen ik. Ten opzichte van de driehoek Antwerpen-Brussel-Leuven ligt de stad van Norbert De Batselier toch wel wat uit de weg. Zou het niet Mechelen kunnen zijn? Het was een grotere stad, precies gelegen waar Conscience Darlingen situeert, en met een station buiten de boulevards...

Wat doet het er ook toe? Conscience schreef fictie en hij had wellicht slechts een doorsneestad voor ogen, die hij opbouwde met elementen - en uit de slechte ervaringen en teleurstellingen - uit de verschillende steden waar hij had gewoond. De vraag is veeleer: wat bezielt er publicisten, Kortrijkzanen niet uitgezonderd, om in dat fictieve Darlingen Kortrijk te zien?

Ballingschap?

In elk geval verbleef Conscience van 1857 tot 1868 in onze stad, als arrondissementscommissaris, een jobke dat hij had gekregen om hem als gevierd schrijver van staatswege een vast inkomen te bezorgen maar waaraan dat hij toch meer werk en kopzorgen had dan hem lief was. Of hij zo ongelukkig was in het Kortrijk van anderhalve eeuw geleden, als hij zelf nu en dan in een zwartgallige bui liet uitschijnen, is niet zo zeker. Zijn vriend Adhemar Camille van der Cruyssen noemde in zijn grafrede op de begrafenis van Conscience in 1883 de Kortrijkse jaren van de schrijver zijn gelukkigste tijd.

Conscience zelf liet zich ontvallen zich in Kortrijk "in ballingschap" te voelen. 't Zou er wel mee te maken kunnen hebben dat hij een lucratiever benoeming in Gent niet kreeg. Bovendien stond het, naar het voorbeeld van zijn idool Victor Hugo, die in ons land het conservatieve regime in Frankrijk was ontvlucht, zo heldhaftig. Beide 'ballingen' ontmoetten elkaar trouwens een paar keer in Kortrijk alstublieft, in het herenhuis dat Conscience huurde in de O.L.Vrouwestraat. Bij een van die keren was Victor Hugo vergezeld die andere literaire grootheid van het moment, de vader van de drie musketiers allevier, Alexandre Dumas.

Société Littéraire

Ondanks aanhoudend geldgebrek hield Conscience in zijn Kortrijkse jaren 'zijn stand op'. Hij was er ook een boegbeeld van het culturele en societyleven en hij liet zich voorzitter benoemen van de Société des Beaux-Arts et de la Culture en ere-voorzitter van de Société Littéraire de Courtrai. Toch omschreef hij Darlingen (Kortrijk?) als een onbetekenend stadje "vol vooroordelen, beheerscht door eene financiële aristocratie, die hare medeburgers minacht, met eene ongeloofelijke verwaandheid bezield is, zich opsluit in woningen somber en naar als kloosters, en treurig als lag in elk huis een doode."

Die zit! Maar waaraan stoorde Conscience zich zo erg dat hij aan het schelden sloeg? Zijn afrekening met Darlingen (Kortrijk?) wordt altijd vertaald als kritiek op een op geld beluste bourgeoisie. Maar je moet eens nagaan waaraan de man zich in feite ergerde. Dat was niet aan het feit dat de burgers van Darlingen zich vet mestten op het 'gekriel' van het werkvolk in de fabriekswijken. Niet aan de lamentabele woonomstandigheden van dat werkvolk. Niet aan het aristocratische cijnskiesstelsel dat de massa het stemrecht ontzegde. Niet aan de rijkelijke banketten waar die burgers elkaar zo nu en dan ontmoetten. En zelfs niet aan het feit dat het in Kortrijk lang geduurd heeft eer de textielbazen wilden investeren in industriële machines; liever lieten ze hun thuiswevers en kantklosters op eigen risico knoeien in hun miezerige huisjes.

In de grond nam Conscience het de burgers van Darlingen kwalijk dat zij het geld niet onbekommerd lieten rollen als hun grote broers in Brussel, Antwerpen en Gent. Het komt erop neer dat Darlingen te klein was voor de grote sier van echte bourgeois; Kortrijk was niet bourgeois genoeg in zijn ogen. Maar goed, ik wil geen discussie aangaan met een schim van hondervijftig jaar geleden. We leven in een totaal andere tijd. Waarom dan nog uitpakken met Darlingen, die zedenschets waarin de schrijver onbedoeld meer over zichzelf blootlegde dan over zijn karikaturaal neergezette mede-'burgers'?

Saai, pretentieus en onbetekenend?

Onlangs postte Joris Denoo, dichter, schrijver, essayist en scenarist op de blog van Het Nieuwsblad nog zijn geactualiseerde versie van de inleiding van Consciences De burgers van Darlingen. Van Darlingen/Kortrijk zegt hij dat het een "buitengewoon vervelende stad' is: Darlingen wil slapen, terwijl iedereen wakker is en werkt. (...) Voor de rest is er de afgelopen eeuwen nog niet veel veranderd in de stad waar de schrijver het over heeft, tenzij misschien het aantal bewoners". 

Allee toe, dat klopt toch al lang niet meer, als het al ooit heeft geklopt? Met alle kritiek die men kan hebben op het cultuurbeleid en -aanbod in enge en in brede zin in Kortrijk, er is hier toch elke dag en avond wel iets te doen. Uit vergelijkingen met de andere centrumsteden blijkt iedere keer weer dat er nergens zoveel stadsgeld naar cultuur gaat als in Kortrijk - of dat allemaal wel zo goed besteed is, is een andere kwestie. Ironisch genoeg komt de kritiek op het zogezegd doodse Kortrijk dikwijls uit dezelfde hoek die zich dood ergert aan elke euro die naar initiatieven gaat zoals Buda kunsteneiland (Verdriet van Kortrijk).

Effenaf griezelig vind ik het gebruik van Darlingen om de Kortrijkzanen en bloc te typeren als pretentieuze zotten. Thierry Deleu - met alle respect voor de onvermoeibare producent van boeiende teksten - kan ik niet volgen waar hij schrijft: "Met Kortrijk heb ik een haat-liefdeverhouding. Niet zozeer om de nare herinneringen aan mijn verblijf aldaar als scholier, maar veeleer om de mentaliteit van vele 'Kortrijkzanen'". Hij preciseert dat dat Kortrijkzanen gekenmerkt worden door "hun typisch burgerlijke geest met veel aandacht voor geldkwesties en status". Nu, dat er dergelijke specimens in Kortrijk rondlopen, zal wel waar zijn. Maar die typering gaat lang niet op voor iedereen en die types bevolken in even grote mate plekken als Harelbeke of Kokzijde. Zijn dergelijke grove veralgemeningen niet de aanloop tot racisme? 

Ikzelf ervaar Kortrijk als een boeiende stad met interessante mensen. Dat klinkt misschien eigenaardig van iemand die zeer kritisch staat tegenover het huidige stadsbestuur. Maar je kunt moeilijk gefundeerde kritiek geven op het beleid van het stadsbestuur als je de stad zelf niet au sérieux neemt. Kortrijk en zijn bewoners zijn mij te belangrijk om de machthebbers in het stadhuis niet op de voet te volgen. Als Kortrijk Darlingen was, dan was ik al lang uitgeweken naar lieflijker oorden, maar Kortrijk is Darlingen niet - nooit geweest trouwens.

09:46 Gepost in Algemeen | Permalink | Commentaren (11) | Tags: kortrijk, imago |  Facebook |

Commentaren

vraag waarom verschijnt uw blog sinds enkele dagen op een breder formaat dan vroeger.
Scrollen in de breedte om uw tekst (interessant)te lezen is zeer vervelend.

Gepost door: Rene Verhaeghe | 23-01-08

Darlingen aan de Leie ? Als Joris Denoo het zegt zal het wel waar zijn. Joris weet veel en hij kent ook het gezegde van Hugo Claus : "Kortrijk, deze intellectuele woestijn en een triomf van pretentie."
Of zou Claus het échte Darlingen bedoeld hebben ?
En wat zegt Adrien Devos hierover in zijn 'Curtricke' ?


Gepost door: walt.maes@skynet.be | 23-01-08

Zeer interessant we blijven het volgen vanuit het Antwerpse. Groetjes.

Gepost door: gidsjoris | 23-01-08

ik ben benieuwd Marc,

Volgens mij doen die mensen dat wedstrijdje "Kortrijk afkammen" puur voor de fun, als een soort literaire stijloefening. Veel meer moet je daar volgens mij niet achter zoeken. Tenminste, 2 van die schrijvers hebben mij dat zelf zo gezegd.

Misschien is er ook iemand bij die dit doet uit verveling, of als een schreeuw om aandacht. De ene vindt reacties op zijn stukjes eigenlijk overbodig, de andere verkneukelt er zich in.

Pas op, ik wil Joris Denoo, Adriën Devos, Thierry Deleu en Frans Lavaert niet over dezelfde kam scheren als Walter Maes. Uit de teksten van die eersten merk je dat ze Kortrijk eigenlijk wel graag zien, maar de vermetele hoop koesteren dat ze iemand met hun teksten kunnen wakker schudden (wie, waarover en waarom, daarover kunnen we discussiëren). Maes probeert met zijn gekende dooddoeners elk debat over de stad in de kiem te smoren nog voor het begonnen is. En dat vind ik jammer, want ik steek er vaak wat van op.

Ook ik ben alvast benieuwd naar het vervolg van je stuk en welke richting het uit gaat.


Gepost door: Bart | 24-01-08

vermetel Maes denkt dat Bart Hanson de vermetele hoop koestert ooit op de praatstoel bij VvK te belanden.
Niet versagen mon cher Hans !

Gepost door: walt.maes@skynet.be | 24-01-08

Vlas Vroeger hing boven Kortrijk de reuk van het rotende (rottende) vlas.

Gepost door: Vrijdenker | 26-01-08

beste Marc,
een nieuw blogkleedje
en een hiphop deuntje ?
en ach bruisend Kortrijk herbergt allerlei mannen
en vrouwen, de kritikasters van Foruminvest
de dunner wordende elite met "un pain gris",
en gelukkig de vele vele andere
Kortrijkenaren
ik blijf iedere dag mijn stad
boeiend vinden...
grts
hilde

Gepost door: hilde | 27-01-08

kleedje Nieuw blogkleedje? Tja, van lieverlede. Ik zag dat ouderwetse Belgacomkleedje ook wel graag. Maar dat nieuw kleedje heeft niet geholpen. Wie naar hier surft met MS Internet Explorer, ziet dat de middenstrook verdubbeld is in breedte. Ik heb me al suf gezocht naar de oorzaak. Ik vind het niet. Een nieuwe 'skin' helpt dus niet. 't Eigenaardige is dat je dat niet hebt als je met Mozilla Firefox surft. En ook andere skynetblogs hebben dat probleem niet, zelfs niet met Internet Explorer.

Iets moet ik toch verkeerd doen! Wie weet het? Help!!!

Gepost door: marc | 27-01-08

leuk stukje! of darlingen nu kortrijk was of niet, het feit dat sommigen het als zoveelste alibi gebruiken om alles en iedereen wat met kortrijk te maken heeft slecht te praten zegt meer over hen dan over de oorspronkelijke tekst zelf...
nieuwe blogstijl is efjes aanpassen, maar 't ziet er goed uit ;-)

Gepost door: hannes | 29-01-08

op dit moment zijn we deze woning aan het slopen dus deze foto is nog de enige herinnering van dit arbeidershuisje mvg cedric devagro

Gepost door: cedric devagro | 17-12-13

Het gaat hier om de stad Tienen. Sorry voor al de mensen uit Kortrijk,
maar het is een stad in Brabant die H Conscience hier beschrijft.
Misschien maar goed ook, want hij komt echt niet flatterend uit de hoek over de stad in zijn beschrijving.

Gepost door: Peter Reynaers | 04-04-14

De commentaren zijn gesloten.