02-11-07

Een kwalijke erfeniskwestie op de Watermeulen (Izegemsestraat)

Izegemsestr 105

De familie van Bernard Vandamme zit er al decennialang mee verveeld. Nu worden ze ook nog eens beboet! De woningen Izegemsestraat 101 tot 107 zijn familiebezit. Het gaat om een gewezen brouwershof uit de tijd van de Franse Revolutie (1789), later omgebouwd tot landelijke dorpswoningen. Het gemeentebestuur van Heule, nu een deelgemeente van Kortrijk, besliste indertijd dat de woningen in een gebied lagen dat onteigend zou worden voor de bouw van een nieuwe weg. Toenmalig burgemeester Cattebeke gaf de eigenaars de raad dat rijtje woningen niet te renoveren of zelfs maar te onderhouden.

In tegenstelling met die onteigeningsdreiging werd het rijtje in 2003 beschermd als monument. Kortrijk heeft bijna geen andere woningen uit die ver vervlogen tijd. Die bescherming betekent dat eventuele renovatie slechts onder heel strenge voorwaarden kan gebeuren en heel wat duurder wordt. Die kosten overstijgen de financiële draagkracht van de eigenaars. Tot overmaat van ramp krijgt Bernard Vandamme, huidig eigenaar, nu plots een aanslag van de leegstandstaks in de bus. Het stadsbestuur erkent zijn verantwoordelijkheid in die kwestie door een gedeelte van de taks kwijt te schelden.

Dorpswoning met hoofdletter

De Izegemsestraat is een van de oudste wegen vanuit Kortrijk. Het was de oude weg naar Brugge (de 'heirweg' naar Brugge), tot hij in 1750 door het Oostenrijkse bewind vervangen werd door de rechte weg die nu nog altijd de Brugsesteenweg is. Toch moet het nog een drukke verkeersader geweest zijn op het moment dat het huizenrijtje nr. 101-105, bijna op de Watermeulen, een gehucht, werd gebouwd op het einde van de jaren 1700. Dat was de tijd van de 'Verlichting' (de Rede werd ingezet tegen de vooroordelen van de godsdienst en de vastgeroeste gewoonten van het 'ancien régime'). In onze streken was er de Brabantse Omwenteling tegen het Oostenrijkse gezag. Noord-Amerika maakte zich los van de Engelse koning. En in Frankrijk overwon de Franse Revolutie. 

Ik denk niet dat er nog veel woningen uit die tijd overgebleven zijn in Kortrijk. Het was mij eerst niet duidelijk of het huidige rijtje van 3 huisjes oorspronkelijk niet een enkele woning met stallen en schuur was. In het beschermingsbesluit is sprake van een "Dorpswoning", met hoofdletter. Feit is dat slechts de eerste woning beschikt over een 'voutekamer'. Intussen weet ik dat het inderdaad eerst een enkel huis was, een brouwershof dan nog. Die informatie vond ik op de site van het Vlaams Instituut voor Onroerend Erfgoed, dank zij Francis Devriendt, die ook een woning uit die tijd betrekt - zie reactie.

De brouwerswoning is reeds te zien op de landkaarten die graaf de Ferraris in opdracht van het Oostenrijkse keizerlijke gezag opmaakte van onze gewesten (1770-1778) Het rijtje is tevens duidelijk te herkennen op de Atlas der Buurtwegen (1843); op dat ogenblik is het één enkele woning en is het eigendom van brouwer Frans Vanrobaeys. In 1883 wordt de woning opsplitst in drie woningen. In die tijd was de textiel volop aan het industrialiseren en al dat nieuwe werkvolk moest gehuisvest worden. Rond 1950 wordt aan de achtergevel een klein volume toegevoegd.
 
Herberg

Thans is het nog altijd een driewoonst, die het Vlaams Instituut voor Bouwkundig Erfgoed omschrijft als: "van verankerde baksteenbouw onder zadeldak bekleedt met Vlaamse pannen. Witgekalkte gevels op gepikte (gepekte? - met pek ingesmeerde) plint. Rechthoekige muuropeningen met behouden schrijnwerk zoals de ramen met roedeverdeling en de luiken. Deels gecementeerde achtergevel gemarkeerd door vier opkamertraveeën. Verdiepte vensters met schuiframen en luiken. Rechthoekige kelderopeningen met getraliede blokvensters. Rechter zijgevel gemarkeerd door twee gedichte vensters onder druiplijst. Drie blinde benedenvensters."
 
Het Vlaams Instituut heeft het rijtje ook aan de binnenkant bestudeerd: "De huidige drie woningen hebben een eenvoudige interieuraankleding. Nr. 101 doet thans dienst als opslagruimte. Nr. 103, wordt getypeerd door de twee traveeën brede woonkamer met achterliggende opkamer. Nr. 105, dat het grootste deel van het volume beslaat, wordt gekenmerkt door de eenvoudige marmeren schouwmantels en bepleisterde plafonds met geprofileerd lijstwerk. Vermoedelijk deed dit deel dienst als herberg. Het huis heeft een kelder met eenvoudig witgeschilderd bakstenen tongewelf en bakstenen vloer."

Dat lezende, vind ik het prima dat die zeldzame panden zijn beschermd. In het ministerieel besluit van 15 april 2004 (van Vlaams minister Paul Van Grembergen, Spirit) staat dat het rijtje is beschermd als monument, "wegens de historische en sociaal-culturele waarde".

Vandamme2

Vervloekt

Die historische waarde is lange tijd niet onderkend. Zowel de eigenaars als de gemeentelijke overheid, van Heule en na de fusie van Kortrijk, zagen in het rijtje niets anders dan drie hopeloos vervallen krotten, alleen nog geschikt voor de sloop, goed gelegen bouwgrond voor nieuwbouw. Maar het perceel was vervloekt. Het gemeentebestuur van Heule had een BPA 'Stade Heule 1' goedgekeurd, waardoor het rijtje in een onteigeningsstrook kwam te liggen. Het was de bedoeling er een weg aan te leggen (de 'Vlasweg').

Meteen had deze eigendom nauwelijks nog verkoopwaarde voor de ouders en grootouders van Bernard Vandamme. Als er dan toch niet kon gebouwd worden, was er geen reden om het ensemble af te breken. In 1965 ging de familie te rade bij burgemeester Cattebeke van Heule. Die drukte hen op het hart die woningen in de lamentabele staat te laten als ze waren: "We gaan ze onteigenen en afbreken". Nochtans waren er wel investeringen nodig om ze verder te kunnen verhuren. Zo was en is er nog altijd geen badkamer. Voor het toilet moet men naar buiten; bij nummer 105 zijn dat twee naast elkaar gelegen schilderachtige hokjes met in het ene hokje nog een voorvaderlijke plank met gat en deksel.

Mettertijd kwam het rijtje door schenkingen terecht op naam van Bernard Vandamme. Hij ging zich onmiddellijk informeren bij de dienst stedenbouw van Kortrijk, toen nog in de Belfaststraat. De ambtenaar kon hem niet veel wijzer maken. Vast stond dat de Vlasweg er nooit ging komen, maar er was een verkaveling gepland tussen de Molenstraat en de Bozestraat en die nieuwe wijk kon wel eens ontsloten worden via de Izegemsestraat. In dat geval ging het rijtje alsnog tegen de vlakte. De onteigeningsmogelijkheid werd gehandhaafd. Telkenjare werd die informatie herhaald. Er werd aan toegevoegd: "Tja, dat is een kwalijke erfenis van Heule".

Ize4

Monument

In 2004 vernemen de eigenaars tot hun ontsteltenis dat het rijtje beschermd is als monument. Zij vernemen intussen ook dat het BPA Stade Heule 1, dat hun rijtje in een zone voor onteigening legde, al op 20 april 2001 was afgeschaft. Dat was hen niet gemeld door de stadsdienst bij wie ze te rade gingen. 

Die officiële bescherming zou goed nieuws kunnen betekend hebben: er konden subsidies aangevraagd worden voor de renovatie. Maar in dit geval was het alsof het dak op het hoofd van de eigenaars stortte. Weg was de beloofde onteigening die hen van alle zorgen zou bevrijden. Weg was de mogelijkheid om het rijtje te slopen en de goed gelegen grond bouwrijp te maken. Weg was hun vrijheid om de gebouwen naar eigen goeddunken en eigen financiële mogelijkheden op te knappen...

Hoe vervallen de panden nr. 101, 103 en 105 ook zijn: ze moeten in hun 'oorspronkelijke' staat hersteld worden, volgens de eisen van de administratie voor Monumenten en Landschappen. Een door de eigenaars aangesproken architectenbureau raamde de kosten voor die restauratie op 620.000 euro. Daar tegenover staan slechts subsidies voor de buitenwerken. De vereiste financiële inspanning gaat de draagkracht van de eigenaar te boven. Intussen heeft hij de panden al proberen te verkopen (o.m. aan de Zuid-West-Vlaamse Huisvestingsmaatschappij en aan het OCMW), maar zonder succes. Persoonlijk zie ik ook niet goed in op welke manier van dat rijtje een of meer sociale woningen kan worden geaakt. Volgens de eisen van Monumenten en Landschappen kan dat moeilijk, en op een betaalbare manier al helemaal niet.

Ize3

2250 euro taks

Een ander verhaal is de woning nr. 107; een huisje dat in de 19de eeuw is bijgebouwd in de tuin van het rijtje. Ook die woning stond in het onteigeningsgebied van BPA Stade Heule 1 en zij werd dus eveneens om die reden niet gemoderniseerd. De verhuur ervan eindigde op het moment dat het pand onbewoonbaar werd verklaard op 1 mei 1996. De woning nr. 103 is nog verhuurd en nr. 105 is in gebruik door de eigenaar zelf.

"De erfenis van Heule" wordt nog kwalijker. Op grond van een stadstaks op "leegstaande, ongeschikte, verwaarloosde en onbewoonbaar verklaarde woningen en gebouwen", ingevoerd door de gemeenteraad van 14 maart 2005, kreeg Bernard Vandamme in 2006 een aanslagformulier in de bus. Voor de woning nr. 107 wordt hem twee keer 750 euro aangerekend (leegstaand èn onbewoonbaar verklaard), voor de woning nr. 101 een keer 750 euro (leegstaand). Samen 2.250 euro voor 2006. En wat hangt er hem boven het hoofd voor de komende jaren? 

Verantwoordelijkheid 

De tegenslagen met die woningen beu, laat Bernard Vandamme het niet daarbij. Hij dienst een bezwaarschrift in en vraagt zich persoonlijk te mogen komen verdedigen. Het schepencollege ontvangt hem op 4 september 2007. Zijn pleidooi komt erop neer dat de leegstand en de onbewoonbaarheid van beide huisjes niet het gevolg zijn van moedwillige verwaarlozing van zijn kant. Aan het rijtje en de achterwoning werd niets gedaan omdat ze toch voor de sloop waren bestemd door het onteigeningsplan van Heule. De verwaarlozing vindt zijn oorzaak in de "aanslepende aarzelende houding van de overheid zelf". Door die door de overheid in de hand gewerkte verwaarlozing zijn de kosten voor restauratie van het 'monumentale' rijtje niet meer draagbaar voor een particulier. Intussen poogt de eigenaar een koper te vinden die wel genoeg middelen heeft om er nog iets van te maken.

Zonder het met zoveel woorden te zeggen, erkent het stadsbestuur - tegen het advies in van haar eigen diensten - enige verantwoordelijkheid in deze kwestie. De eigenaar krijgt een korting van 750 euro - rest te betalen voor 2006: 1500 euro. Hij kan tegen die beslissing nog in beroep gaan bij de rechtbank van eerste aanleg in Brugge.

Ize 105

Kafka

Persoonlijk vind ik dat hier een kafkaiaanse toestand. Woning nr. 107 buiten beschouwing gelaten - door te slopen kan de eigenaar verdere taksen vermijden - zie ik niet goed in welke oplossing bestaat voor het beschermde rijtje. Ik ga ermee akkoord dat de historische waarde noopt tot restauratie in zijn oorspronkelijke toestand. Voor de gemeenschap is het belangrijk dat een dergelijk mooi overblijfsel uit de tijd van de Oostenrijkers wordt bewaard. Maar die last kan men niet op de schouders leggen van een particulier die toevallig in het bezit gekomen is van die panden. Bovendien zijn de opeenvolgende eigenaars een halve eeuw lang door de gemeentelijke overheid zelf in de waan gelaten dat het rijtje in de weg stond. 

In plaats van de eigenaar met oplopende taksen te dwingen grote investeringen te doen, zou de stad zelf actief op zoek moeten gaan naar een zinvolle bestemming voor dat zeldzaam en ondanks alles bewaard gebleven bouwkundig erfgoed. Misschien is het tijd om dat rijtje eindelijk toch te ... onteigenen; niet meer om het tegen de vlakte te slaan maar om het deskundig te restaureren en een nieuwe functie te geven. Horeca bijvoorbeeld. En misschien moeten wij ook eens kijken hoe we de stadstaks op leegstaande gebouwen kunnen verfijnen om dergelijke onrechtvaardige situaties te voorkomen.

Ize101

Commentaren

Er zijn nog wel van die woningen in Kortrijk hoor, je moet ze alleen vinden. Kijk maar eens hier: http://paola.erfgoed.net/sdx/inventaris/toon.xsp?id=60576&base=objekt&qid=sdx_q0&p=1
Wat er op die site niet bij staat is dat boven de voordeur (die zich eigenlijk in de tuin bevindt) het jaartal 1780 staat. Dus vanuit dezelfde periode.
Het gebouw is nooit beschermd omdat dat teveel beperkingen bracht aan de mogelijkheden. Toch is het nog zeer authentiek.
Kenmerkend voor het totale gebrek aan interesse van het stadsbestuur: bij renovatiewerken in 2003 werd de zijgevel richting Walleweg hervoegd en beschut tegen vocht. Toen de eigenaar daarvoor subsidies aanvroeg bij de stad (renovatiesubsidies) werd de aanvraag geweigerd omdat ... het plafond in de slaapkamer slechts 2 meter hoog is (en dus volgens moderne normen geen gezonde slaapkamer). Nochtans slaap ik al sinds 1994 in die slaapkamer. Het is inderdaad mijn huis.
Papieren van die hilarische subsidieaanvraag op verzoek te krijgen natuurlijk.

Gepost door: Francis Devriendt | 03-11-07

legendarische hoogmoed Te Kortrijk is de 'kleine man' quantité négligeable. Voor de hautaine burgemeester Steffy telt alleen 'Kunst en Diezijn', de geheime deal met Foruminvest te Cannes en het spijzen van zijn Appenzeller rekeningen.
Steffy's desinteresse voor de kleine luiden is legendarisch, een onverbeterlijke familiekentrek, door eigenbelang en hoogmoed gedreven.

Gepost door: walter maes | 05-11-07

Nonkel Beste,
mijn nonkel Eugeen Mortier woonde enkele jaren in een van de huisjes. Het was er goed leven.

Gepost door: Geert Verbeke | 04-01-09

De commentaren zijn gesloten.