02-07-06

ZONDAG 2 JULI 2006: de Kortrijkse appelwijk en de peren

Een al lang vergeten lokaal van 'gaaibolders' gaf de naam aan een uithoekje van Kortrijk net over de grachten. Het hoekje werd 'wijk' genoemd, maar dat had meer iets te maken met 'uitwijken' dan met 'vicus' (wiekoes uitgesproken), gehucht dus, zoals bij andere wijken. De wijk werd een kruispunt bij het dempen van de stadsgrachten. En binnenkort verdwijnt zelfs het kruispunt om plaats te maken voor een 'kluifrotonde' naar Nederlands model. Hoewel er nergens een straat of een plein naar genoemd is, is de naam 'appel' vereeuwigd in een stedelijke parking - in de veronderstelling dat een parking voor eeuwig is.

"De Appel' is de naam van een plek op de binnenring van Kortrijk. Zoals veel andere plekken op die stadsring - denk aan Sint-Jansput, Panorama, Meensepoort - verwijst de naam niet naar een straat of een plein maar naar een oude volkse plaatsnaam. De Appel is eigenlijk het vreselijk drukke en ingewikkelde kruispunt van de Hendrik Consciencestraat, de dubbele Zandstraat (tunnel en woonstraat), de Magdalenastraat en de Beheerstraat; een uitrit van het Conservatoriumplein komt er bijna op uit; en binnenkort vertrekt vanaf 'De Appel' ook nog eens de Westelijke Binnenring. De nabijgelegen stadsparking werd ook naar die mysterieuze vrucht genoemd. Waarom eigenlijk?

Carriere

Wel, de plek is genoemd naar een platgebombardeerd café dat zelf was genoemd naar een nog ouder verdwenen café. Bij de zwaarste geallieerde bombardementen op Kortrijk, op 21 juli 1944, verging ook café Den Appel, op de hoek van de Consciencestraat en de Zandstraat in puin en as. Het was een eeuwenoude herberg, die in de jaren 1700 Den Gouden Appel en later 'In den appel' werd genoemd. Het was het lokaal van de 'gaaibolders'. Gaaibollen is een soort kegelspel dat als de voorloper van de bowling kan worden beschouwd. De gaaibollers hadden als leuze de doordenker: "De wereld is een bol"!

De Consciencestraat, eigenlijk het verlengde van de Rijselstraat, volgt het tracé van de aloude heirbaan naar Rijsel. De Rijselsepoort en dus ook de stadsomwalling lag ter hoogte van het Louis Robbeplein. Aan de buitenkant van de stadsgrachten liep een soort dienstweg, het Carrierestraatje genoemd. Alleen de aanzet is er nog van te zien: het steegje aan het begin van de Consciencestraat. Het straatje werd onderbroken door de verlegging van de stadsgracht op die plaats in 1839. Toen hadden die grachten al lang geen verdedigingsfunctie meer. Het was de bedoeling dat iedereen door de stadspoorten moest passeren zodat er daar tolrechten konden geïnd worden.

Op de hoek van de Carriere en de heirweg naar Rijsel was er tot in de jaren 1700 een herberg met de naam "Het Appelken". Welicht werd De Gouden Appel, wat verder in de straat, naar dat oudere voorbeeld genoemd. De bombardementen hebben de jongste herberg Den Appel vernield, maar in de Consciencestraat tref je merkwaardig genoeg nog een paar panden aan van uit de jaren 1700, woningen met een verdieping. Lange tijd was er in een van die panden, plat maar heel diep, een garage gevestigd (van het verdwenen merk Simca). Het staat nu al jaren te verloederen. Een erfeniskwestie?

Brouwerij?

De heirweg naar Rijsel was de spil waarrond zich een buitenwijk ontwikkelde: de Rijselse wijk. De Zandstraat kreeg in 1875 een verbinding naar Overleie door de aanleg van de Beheerstraat. Tussen de Beheerstraat en de oude stad waren intussen de grachten opgevuld en werd de stad uitgebreid met "het Nieuw Kwartier", met bourgeoisstraten proper geschikt tussen monumentale gebouwen zoals het Gerechtshof en het station. In die wijk vind je de grootste verzameling negentiende-eeuwse bouwstijlen van Kortrijk.

Het toen al zeer drukke kruispunt van de oude weg naar Rijsel en de sjieke Beheerstraat werd door de vele passanten genoemd naar het bekende café op de hoek. Men sprak van Den Appel, ook om de bredere omgeving aan te duiden.

Ik was benieuwd of een sterke cafénaam zoals deze niet afgeleid was van een gelijknamige brouwerij. Het brouwersambacht was eertijds geen multinationale maar een zeer ambachtelijke activiteit. In de omgeving vond ik evenwel geen brouwerij Den Appel. De enige brouwerij met die naam ontdekte ik in Melle, in de Appelhoek gesticht door brouwer Huyghe in 1906. Toch was er in de onmiddelllijke omgeving van de Kortrijkse Appel wel degelijk een brouwerij.

In de Beheerstraat werd in 1889 de brouwerij Vuylsteke gesticht, later overgenomen door schoonbroer Vanhoutte. De brouwers waren familie van de Roeselaarse Rodenbachs. Het brouwershuis, de brouwerij en een aanpalende woning bestaan nog. Ze zijn in deerlijke staat. Sinds 1978 zijn de panden eigendom van het Sint-Niklaasinstituut die ze wou slopen om de school uit te breiden. Monumenten en Landschappen stak daar een stokje voor. Nu zijn er plannen om de gebouwen te behouden maar aan te passen aan de schoolse activiteiten.

De Gouden Peer

De naam Den Appel leeft voort in verschillende panden in de buurt. Op de hoek van de Consciencestraat en de Beheerstraat is er de Residentie Den Appel, een complex van studio's. Wat verder in de Beheerstraat is er de kruidenierszaak De Goud Appel, een van de weinige zelfstandige kruidenierszaken in onze stad. De winkel is de laatste toevlucht voor wie een barbecue heeft gepland en op zondagnamiddag vaststelt dat hij geen houtskool in huis heeft. In de vitrine ligt waarempel een schaaltje met appelen en sinaasappelen.

Aan de overkant van het kruispunt was er vroeger op de hoek van de Beheerstraat en de Magdalenastraat een café met de naam 'De Gouden Peer'. In de Magdalenastraat lagen ook de terreinen van de douane en de vrachtactiviteiten van de Spoorwegen. In die buurt trof je dan ook verschillende expediteurs en transportmakelaars aan. Een van die firma's was NV Edmond Depaire, later overgenomen door de NMBS zelf en geïntegreerd in ABX Transport. De telefonist van de transportfirma kreeg correspondenten steevast aan het lachen als hij de telefoon opnam met de melding: "Allo, u spreek met Depaire van aan 't Appelke".

Klokhuisrotonde

Binnen afzienbare tijd kun je over die terreinen de Westelijke Binnenring oprijden, die bijna is afgewerkt. Die weg ontsluit ettelijke hectaren grond die aansluit bij het centrum van Kortrijk en waarop dus een uitzonderlijk grote inbreidingsoperatie mogelijk wordt. Diezelfde binnenring zal de stofferige en onder het drukke verkeer kreunende Beheerstraat radicaal veranderen. Met veel minder auto's zal het opnieuw de mooie woonstraat worden die het vroeger was. In de straat vind je pareltjes van burgerlijke bouwkunde. Zelf ben ik verslingerd op de sprookjesachtige woning op de hoek van de Beheerstraat en de Burgemeester Nolfstraat.

Om de aansluiting van het ingewikkelde kruispunt Den Appel op de Westelijke Binnenring te realiseren, heeft men alle mogelijke oplossingen bekeken. Uiteindelijk bleek een 'kluifrotonde' het beste. Een kluifrotonde is een rondpunt waarin twee ronde koppen (een op het kruispunt Den Appel) en een op de gewezen NMBS-gronden) met elkaar verbonden worden door een lus met eenrichtingsverkeer. Het concept wordt al lang in Nederland toegepast. Daar noemen ze het soms ook een 'bot-" of een "knekelrotonde". In de buurt van Den Appel zou, volgens mij, "klokhuisrotonde" nog beter passen.

Meer foto's op http://kortrijkonvermoedehoekjes.skynetblogs.be

Commentaren

PANORAMA Het kruispunt "Panorama" (niet ver van "De Appel" aan de overzijde van het spoorwegviaduct) is inderdaad ook naar één café genoemd al is de naam van veel recentere datum.

Op de hoek van de Minister Tacklaan en de Aalbeeksesteenweg stond op het einde van de 19e eeuw een café met de naam "Au nouveau Boulevard". Die naam veranderde later (ik weet niet wanneer) in "Panorama": het lag op een kleine hoogte vanwaar men, met enige goeie wil, een zeker panoramisch uitzicht had.

Dat café werd beschadigd bij de bombardementen van de tweede wereldoorlog maar vooral in augustus 1950 toen men daar (bij de aanleg van het viaduct) een niet-ontplofte tijdbom ontdekte. Om veiligheidsredenen werd die bom niet weggevoerd maar liet men ze ter plaatse ontploffen: de panden daar moesten toch verdwijnen omdat men het straatniveau wou verlagen om een gemakkelijker inrit naar het viaduct te voorzien. Ik herinner me dat die ontploffing winkelruiten tot op het Casinoplein deed barsten.

Op die hoek (maar dan lager, op het nieuwe straatniveau) was nog enige tijd een restaurant met de naam "Panorama" gevestigd maar dat bestaat sinds een twintigtal jaren ook niet meer.

Gepost door: Luc Debels | 02-07-06

Klokhuis-rotonde(s) 22 maart 2006 heb ik (als naar Kortrijk verhuisde Nederlander) het College van Burgemeester en Schepenen een brief gestuurd met o.a. het volgende voorstel :

"...Mij trof echter het idee dit verkeersplein de naam ‘Klokhuis’ te geven, gezien de bijzondere vorm en de ligging bij kruispunt ‘De Appel’, mede verwachtende dat dit in de toekomst in de volksmond de bijnaam van dit verkeersplein zal worden..."

Onwetend van de precieze geschiedenis van 'De Appel' leek mij dit een logischer naam. Ik heb een brief terug ontvangen waarin werd meegedeeld dat mijn schrijven was doorgestuurd aan de Commissie Straatnamen.

Vorige week sprak ik de Burgemeester en Commissaris van Politie nog persoonlijk tijdens een informatieavond voor buurtbewoners (ik woon bijna recht tegenover 'De Goud Appel'), en ik ben bang dat het toch 'gewoon' de 'Kluifrotonde' wordt. Helaas.

Ik hoop met u en ongestwijfeld vele anderen dat de Beheerstraat na deze 'verbouwing' een stuk rustiger wordt en dat de parkeergelegenheid in de buurt verbetert. Ik kan me voorstellen dat (áls de Beheerstraat een straat met éénrichtingverkeer wordt) er parkeerruimte geschapen wordt voor de (rest van de) bewoners. Wij hebben inmiddels verhuisplannen.

Dank voor uw interessante artikel op de site!

Gepost door: Hayo Busscher | 26-07-06

de zure appel Beste Hayo,

Je voorstel is zeker geen dode letter, hoor. Het werd zelfs vermeld op de gemeenteraad, en we vonden het best origineel. Of het er doorkomt, weet ik niet, maar ik vrees daar wat voor. De Appel is in de volksmond zeer bekend, 't Klokhuis zou dat moeten worden (en geef toe, zo'n afgeknabbelde appel, da's toch geen zicht). Kluifrotonde wordt het wellicht niet, want dat is gewoon de technische benaming voor een dergelijk kruispunt. Zou ook kunnen: Marksepoort, naar analogie met de Menenpoort. Zelf ben ik daar wel voorstander van, omdat je je zo beter kunt oriënteren. En dan noemen we het kruispunt Panorama meteen maar de Rijselsepoort, net zoals Lille haar Porte de Courtrai heeft. Of moeten we dat de Aalbeeksepoort noemen.

Voor de rest, Hayo, ik weet niet of je eigenaar bent of huurt, maar als je van plan bent te verhuizen naar elders, doe dit niet! Eens je door de zure appel hebt gebeten zal je aan een rustige en steeds mooier en groener wordende boulevard wonen, op een boogscheut van de nieuwe bib, het nieuw politiekantoor, enz. De immobiliënmakelaars hebben alvast lont geroken.

Bart


Gepost door: Bart | 27-07-06

De commentaren zijn gesloten.