09-04-06

ZONDAG 9 APRIL 2006: wat heeft Kortrijk toch met die Sint-Jan?

Sint-Jan, de heilige met het schaap, duikt in Kortrijk op in zeer uiteenlopende plaatsnamen. In de katholieke traditie is het een wat bijzondere sint, waarvan de feestdag bovendien samenvalt met de zonnewende, de langste dag van het jaar. Nu wil men ook nog eens het mega-winkelcentrum van Foruminvest de naam geven van "Sint-Janspoort" of "Shopping Sint-Jan". En er gaan stemmen op om de nieuwe brug over de Leie in de Westelijke binnenring de "Sint-Jansbrug" te noemen. Dat is voor mij een beetje van het goede teveel. Maar waarom was (is) Johannes de Doper zo populair in Kortrijk? De zoektocht leidt ons naar diverse hoeken van de stad en zelfs naar een wel zeer onvermoed hoekje, een verborgen achterbuurtje.

Sint-Janskapel

De start van de Sint-Janshype in Kortrijk kan gesitueerd worden bij de Sint-Janskapel, daterend van rond 1400. Ze stond buiten de middeleeuwse stadsmuren in de wijk Overbeke (m.a.w. aan de overkant van de stadsgracht achter de Sint-Maartenskerk), ter hoogte van de Steenpoort: "maeckende den houck van de Sint-Jansstraete, in dezelfde voorhoofdende en oock op de Sint-Jansplaetse" (vertaald: op de hoek van de Sint-Jansstraat en het Sint-Jansplein met een voorgevel zowel op de straat als het plein). De Sint-Jansplaetse was niet het huidige Sint-Jansplein maar de Grote Kring. In 1577 werd de Overbeke-wijk opgenomen binnen de vergrote stadsmuren.

De Sint-Janskapel geleek een beetje op de nog bestaande Sint-Niklaaskapel een beetje verder in de Voorstraat. De Sint-Janskapel zelf is verkocht en afgebroken in de Franse tijd (1796). Daar bevinden zich voorlopig nog de gebouwen van de middelbare school en het klooster van Bijstand, maar binnen afzienbare tijd bouwt de groep Foruminvest er een mega-winkelcomplex.

Sint-Janspoort

De Sint-Janskapel moet een befaamd gebedsoord zijn geweest, want naar de kapel werd de hele omgeving genoemd. De nabijgelegen stadspoort werd de Sint-Janspoort genoemd (ook wel het Waterpoortje omdat het poortgebouw voorzien was van een watermolentje, genaamd 't Vannekin). De Sint-Janspoort ging samen met de andere Kortrijkse stadspoorten tegen de vlakte in 1860. Het tolkantoortje dat erbij hoorde, hield het nog acht jaar langer uit.

De Sint-Janspoort was de poort van waaruit men de weg naar Zwevegem en verder naar Oudenaarde kon inslaan. De poort was gelegen waar thans de Wijngaardstraat en de Sint-Jansstraat elkaar tegenkomen. En ... precies daar moet de hoofdingang komen van het Foruminvestcomplex - dat men "Sint-Janspoort' (of na een brainstorm 'Shopping Sint-Jan') wil noemen!

Sint-Jansstraat

De straat van de Sint-Janskapel naar de Sint-Janspoort werd logischerwijze de Sint-Jansstraat genoemd en ze heet nog altijd zo. In de straat vind je verschillende restanten van vroegere tijden. De kapel is weliswaar verdwenen, maar de huizen die naast de kapel stonden, en die ook sneuvelden voor de Bijstandschool, droegen namen zoals het Moriaenshoofd en De Duysent Peryckels (een brouwerij met herberg). Die namen zijn thans dankbaar in gebruik genomen door horecazaken aan de overkant van de straat. De man met die zin voor historische authenticiteit is John Deroo, nu baas van 't Moriaanshooft en vroeger van De Duysent Peryckels. 't Moriaanshooft was eerder De Stovebuis, ooit een heel rebels café.

Het tweede huis aan die overkant heeft een schilderachtige trapgevel en dateert van het einde van de 17e eeuw. Thans heeft de lokale politie daar een publiekskantoor gevestigd. Het pand, een 'diephuis', kwam in 1983 terecht op de lijst van beschermde monumenten. Maar als je goed kijkt, bemerk je dat het huis twee voordeuren heeft; het huis heeft dan ook een geheim. De eerste deur verschaft toegang tot een 'achterbuurtje' waar tot 1970 een vijftal huisjes stonden. Er schiet nog eentje van over. Ik ben via de politiewinkel even de sfeer gaan snuiven van het verborgen steegje. Op de gele kasseien en kijkend naar het oeroude pandje dat er nog staat, waan je je in een tijd van eeuwen geleden. 

Verderop in de straat zijn er nog mysterieuze gangetjes en koeren zoals De Koeiekop, die uitgeeft op de Wijngaardstraat en wellicht ook verdwijnt in het Foruminvestproject, en het Baggaertshof, door sommigen Kortrijks tweede begijnhof genoemd, 13 huisjes uit 1638 rond een kruidentuin. Die steegjes - in eerdere eeuwen waren het er veel meer - getuigen van de dichte bewoning die er geweest is in dat deel van de stad.

Oude Sint-Janswijk

De huidige Sint-Jansstraat is opgenomen in het autovrije winkelwandelgebied van Kortrijk. Ook de zijstraat Kleine Sint-Jansstraat behoort daartoe. Het is de eerste winkelstraat die men tegenkomt als men zijn wagen geparkeerd heeft onder de Veemarkt. De handelszaken aan de westkant van de straat worden systematisch opgekocht door voormelde Foruminvest.

Van de oude Sint-Janswijk, gevormd door die straten, zijstraatjes en steegjes werd een groot stuk geamputeerd door de aanleg van de Romeinselaan in 1970. Een actiecomité aangevuurd door Armand Sermon - zoveel jaar later sommelier van restaurant De Leyaarde in Heule -voerde een vergeefse strijd voor het behoud van de oeroude buurt. De verwoestende Romeinselaan maakte ook een kruis over de 'Keer der Kleine Sint-Jansstraat'. Van het weggegomde straatje met de lange naam rest alleen nog de zijgevel van stomerij 'Nieuwkuis Press Ex Press'.

Er liep ook een beek door de oude Sint-Janswijk: de ... Sint-Jansbeek, ook wel de Lange Meere of de Grote Beke genoemd. Het was een beek die de verbinding maakte tussen de brede stadsgracht achter het Begijnhof en de Groeningebeek. Zoals alle beken in het stadscentrum is de Sint-Jansbeek al lang ingekokerd en uit het zicht verdwenen. Maar toen men na de gemeentefusie in 1976 de wat verder gelegen vroegere Molenstraat een andere naam moest geven - de Molenstraat in Heule heeft haar naam behouden, koos men voor 'Langemeersstraat'. Eigenlijk zou het 'Langemerestraat' of 'Langemeerstraat' met 1 s moeten zijn, denk ik. Overigens heette de molen in kwestie, ter hoogte van de huidige Veemarkt, de Sint-Jansmolen.

Sint-Janslaan

Vertrekkend aan de Sint-Janspoort liep er op de oever van de stadsgracht een wandelweg, die de Sint-Janslaan werd gedoopt. De oeverbewoners waren zo mogelijk nog armer dan die in de steegjes van de oude Sint-Janswijk. De gracht werd in twee keer gedempt halverwege de 19e eeuw. Het stilstaande (riool)water stonk als een zinkput en werd ook De Zypte genoemd. 'Zypteland' is de hedendaagse naam van het niet bijster geslaagde woonproject van het Vlaams Woningfonds in de gewezen technische school in de Sint-Janslaan.

In de wat grotere omgeving van de oude Sint-Janswijk is er nog een plaats die naar de sint verwijst: het Sint-Janshof. Het is een stemmig beluik in de Slachthuisstraat: 42 woningen gebouwd in 1867 door Karel Vanden Driessche. Vandaag zijn verschillende huisjes in handen van het sociaal verhuurkantoor De Poort, van het OCMW. Het is altijd een rode burcht geweest.

Parochie Sint-Jan

Hoewel het al Sint-Jan is wat daar de klok slaat, is er geen enkele Kortrijkzaan die nog spreekt van de Sint-Janswijk. Voor een wijk met hedendaagse afmetingen is het hoekje trouwens niet groot genoeg meer. Als je in Kortrijk van Sint-Jan spreekt, dan heb je het over de parochie Sint-Jan, heel wat oostelijker van de stadskern.

De parochie ontstond in 1906, op initiatief van het Groeningecomité dat op het slagveld van de Guldensporenslag, waarop een stadsuitbreiding was gepland, een nieuwe parochiekerk wou. Eerst wou men de kerk toewijden aan O.L.Vrouw van Groeninge, maar het bisdom stak daar een stokje voor omdat er in Kortrijk al een O.L.Vrouwekerk bestond. Dan koos men maar voor Sint-Jan-de-Doper ter herinnering aan de verdwenen kapel.

De Sint-Janskerk werd gebouwd in neo-gotische stijl naar een ontwerp van de Ieperse architect J. Coomans. Het smaakvolle complex werd voltooid in 1911. De toren is 58 meter hoog. Het voorplein van de kerk en de aanpalende straat werden het Sint-Jansplein genoemd. Op het Sint-Jansplein staat een van de eerste woningen (1926), genaamd 'In het slagveld', verwijzend naar de Guldensporenslag. Het was lange tijd ... een slagerij.

Sint-Janskerkhof

Tot daar Sint-Jan aan de oostzijde van de stad. Maar eveneens aan de westzijde wordt zijn naam gebruikt. Toen het stadsbestuur o.l.v. burgemeester August Reynaert in 1879 een nieuwe stedelijke begraafplaats opende aan de Meensesteenweg, werd de dodenakker het Sint-Janskerkhof genoemd. Ik weet niet waarom. Had het te maken met de Leie waarop de begraafplaats uitkeek? Sint-Jan doopte immers Jezus in de Jordaan. En was het niet de beroemdste Kortrijkse dichter, Guido Gezelle, die de Leie de 'Jordane van mijn hert' noemde (1882)?

Feit is dat de naamkeuze zijn gevolgen had. Tot in de jaren 1930 werd er jaarlijks een Sint-Jansommegang gehouden op het einde van juni. Het was een soort kerkhofbraderie met allerlei markkramen en kermistuigen. Als een bescheiden voortzetting van de traditie kan men het gebruik beschouwen om op 24 juni bloemen te plaatsen op de graven - een typisch Kortrijks gebruik.

Sint-Jansvuren

Daarmee werd eigenlijk een nogal losbandige religieuze traditie voortgezet.  De dag van Sint-Jan, 24 juni, was lang een officiële feestdag. Ondanks het tragisch leven van Sint-Jan gaf de naamdag aan het begin van de zomer aanleiding tot heel wat vrolijkheid. Is dat de reden van de populariteit van de heilige?

De gewoonte om op die dag en nacht te feesten heeft heidense wortels: het is de dag van de zomerzonnewende, de langste dag van het jaar. Tot het gebruik in 1737 door de overheid werd verboden, brandde men op de vooravond van Sint-Jan de Sint-Jansvuren. Jonge koppels sprongen er hand in hand door om een gelukkig toekomst te bevorderen. Met de as van de vuren maakten kwakzalvers middelen tegen allerlei kwalen.

'Sint-Jahja'

Sint-Jan is dan ook geen alledaagse heilige.  In de vier evangeliën wordt hij beschreven als de voorloper van Jezus Christus. Toen hij Jezus doopte in de Jordaan, siste hij tussen zijn tanden: "Zie het lam gods". Hij bedoelde: die jongeman loopt veel kans een martelaar te worden. Vandaar dat hij wordt afgebeeld met een schaap, een lam aan zijn voeten. Hijzelf ontliep evenmin zijn lot. Hij werd onthoofd door vorst Herodes Antipas op aandringen van diens even sensuele als grillige dochter Salomé.

Ook in de islam wordt Sint-Jan vereerd als profeet. In het klassiek arabisch, het 'latijn' van de moslims, is zijn naam Jahja. Een hoofd waarvan gezegd wordt dat het het zijne is, wordt als een relikwie bewaard in de Omaijadenmoskee in Damascus. Of hoe verwant christendom en islam zijn...

Noorden kwijt

De promotoren van het Foruminvestproject in de oude Sint-Janswijk willen hun mega-winkelcomplex 'De Sint-Janspoort' of 'Shopping Sint-Jan' noemen. Historisch gezien zitten ze perfect juist. Maar zoals al opgemerkt, wordt Sint-Jan heden ten dage nog uitsluitend geassocieerd met de parochie achter de Veldstraat.

Nog minder goed vind ik het voorstel van de straatnamencommissie van Kortrijk om de nieuwe brug van de Westellijke binnenring de 'Sint-Jansbrug' te noemen. Sint-Jan als toponiem gebruiken in het westen van de stad terwijl de naam staat voor een stadsdeel in het oosten, zal de mensen het noorden doen kwijtspelen.

Meer foto's op: http://kortrijkonvermoedehoekjes.skynetblogs.be

Commentaren

Sint-Jansput Marc,

Je hebt de St.-Jansput vergeten... .

Groeten,

Bart

Gepost door: Bart | 10-04-06

Sint-Jansput Ja, inderdaad. Heb eraan gedacht maar simpelweg vergeten. Ik ben nochtans van Overleie...

Gepost door: marc | 10-04-06

St-Jan Beste Marc,
Blij dat ge nog aan mij denkt i.v.m. de doorsteek van de Romeinse laan. Der is niet veel veranderd denk ik. Het is nog allemaal mastodonter geworden. Ge hebt gelijk wat Sint-Jan betreft. Te pas en ten onpas gebruikt. Als het dan toch Engels moet zijn: Shopping St-John of zoiets. Dat schaap is wel een lam. Op oudere afbeeldingen is St-Jan gehuld in een schapevacht. Waar vindt ge info over de Sint-Jansvuren.

Gepost door: Armand SERMON | 12-04-06

Lam schaap Armand,

Het is inderdaad een lam. Maar dat vel rond zijn bast is een kamelenvel. Hij predikte in de woestijn...

Gepost door: Marc | 12-04-06

SINT-JANSVUREN Armand,

Sint-Jansvuren waren vreugdevuren die onstoken werden in de nacht omstreeks het begin van de zomer. De feestdag van Sint-Jan-Baptist valt op 24 juni , vandaar ...

Gepost door: Luc Debels | 13-04-06

De commentaren zijn gesloten.