26-02-06

ZONDAG 26 FEBRUARI 2006: de unieke droogloodsen van Kapel ter Bede

Het is een klein wonder dat ze er nog staat, de oude pannenfabriek 'du Littoral', op het adres Kapel ter Bede in Kortrijk, aan de voet van de 'Vlieberg'. Het is de enige plaats waar je nog een Zuid-West-Vlaamse pannenbakkerij in volle glorie kunt bewonderen met ovens, opslagplaatsen, droogruimten, schouw, machinezaal, ketelruimte en directiewoningen.

Een tijd geleden werd er zwaar geredetwist over het behoud van dit industrieel erfgoed, na stopzetting van de pannenproductie. De site is thans beschermd. Maar het behoud is pas verzekerd als er een herbestemming gevonden wordt en dat is nog niet het geval. De pannenfabriek staat in het midden van een gepland researchpark. Na het ontdekken van de monumentale oude fabriek, kun je heerlijke wandelingen maken in de omgeving.

Het was Ernest Dumolin, grootvader van de huidige topman van Koramic en regent van de Nationale Bank Christian, die in 1924 een pannenfabriek opende op de oever van de Vaart Kortrijk-Bossuit en aanpalend uitgestrekte gronden aankocht voor eventuele ontginning van klei. De fabriek kreeg de ronkende naam "NV Céramique et briqueterie méchanique du Littoral".

Vlieberg

De locatie was heel goed overdacht. Niet alleen was de belangrijkste grondstof aanwezig, Yperiaanse klei. De transportmogelijkheden waren eveneens ideaal met de waterweg (een rechtstreekse verbinding met het Waalse kolenbekken voor de aanvoer van de brandstof) en de spoorweg Kortrijk-Ronse (voor de afvoer van de produkten).

De site wordt in Kortrijk Kapel ter Bede genoemd, naar de nog steeds bestaande kapel uit 1609. De heuvel waarop kapel in de schaduw staat van het Koramic-hoofdkwartier en waarop het kasteel plaats moest maken voor de aanleg van de E17, draagt de naam 'Vlieberg', maar dat zijn ze in Kortrijk een beetje vergeten.

Littoral

Voordien had Ernest een steenbakkerij in Ramskapelle bij Nieuwpoort - vandaar 'du Littoral', of slaat littoral op de oever van de vaart? -, die in de Eerste Wereldoorlog in puin geschoten werd. Hij produceerde er van die gele bakstenen die zo typisch zijn voor de Westhoek. Ernest slaagde erin de oorlogschade te recupereren (Engelse steun) en stak dat geld in de bouw van een nieuwe fabriek in Kortrijk. De bijzondere kwaliteit van de klei die hij hier aantrof, Yperiaan, gaf hem de kans pannen te maken - die meer opbrachten - in plaats van bakstenen.

De fabriek werd gebouwd naar het voorbeeld van de pannenbakkerij van de Pottelberg (1880), waarin Ernest Dumolin ook participeerde. Daarin werd voor het eerst een technologische vernieuwing ingevoerd waaraan de pannenproductie in het Kortrijkse zijn grote opgang te danken heeft: de kunstmatige droogloodsen. De restwarmte van de bakovens werd door loodsen gejaagd waar de geperste natte dakpannen lagen te drogen. Dat verkortte het productieproces aanzienlijk.

In 1933 werd in de pannenfabriek van Kapel ter Bede de eerste tunneloven van België gebouwd. In de loop der jaren groeidde de fabriek als een bloemkool, ook profiterend van de enorme inspanningen voor wederopbouw in de frontstreek. Topproduct van de Koramic-groep is de befaamde 'Pottelberg Stormpan' geweest, die bij honderden miljoenen is verkocht en nog altijd op de meeste daken in ons land terug te vinden is.

Op het einde van de jaren vijftig kwamen de dakpannen minder in trek in de nieuwbouw en sukkelde de pannensector in crisis. Daarom schakelde de onderneming in 1959 gedeeltelijk over op de productie van prefabwanden met keramische wandtegels. In de jaren tachtig werd dan weer overgeschakeld op het vervaardigen van tegelpannen. Bij de bouw van de nieuwe productieeenheid sneuvelde een deel van de oorspronkelijke gebouwen.

Monumentaal

Van de monumentale fabriek van 1924 kun je toch nog belangrijke onderdelen bewonderen - doordat er een openbare weg dwars door het fabrieksterrein loopt, kun je dat zelfs van heel dichbij! De typische droogloodsen staan er nog, alsmede een machinekamer met waarempel zelfs nog twee stoommachines van 1925 (van het constructieatelier Van Coppenolle van Berchem-Kluisbergen), een voorbewerkingsruimte met opslagplaats, een elektriciteitscabine, een kantoorgebouw, een conciërgewoning, twee directeurswoningen en een baanwachterswoning aan de afgedankte spoorweg.

De panden zijn opgetrokken in baksteen natuurlijk, in een stijl met historiserende elementen. Ontwerper was de Izegemse bouwmeester W. Vercoutere.

SOS Kortrijk

In september 1998 gaf het Kortrijkse stadsbestuur gunstig advies voor de sloping van de resterende panden van de pannenfabriek op Kapel ter Bede. Adriaan Linters van de Vlaamse Vereniging voor Industriële Archeologie ging in het verweer en wees op het unieke van de site. Eerder waren immers de pannenbakkerijen Sterreberg Aalbeke (vervangen door een nieuwe eenheid), nv Dakpannenfabrieken Lauwberg Lauwe (gesloopt) en nv Briqueteries Modernes van Zwevegem-Knokke (gesloopt) verdwenen. Met de verbouwing van de pannenbakkerij Pottelberg tot winkelcentrum konden de industriële archeologen zich niet geheel tevreden verklaren.

Het comité SOS Kortrijk waarin o.m. Philippe De Coene en ikzelf militeerden, schoot in actie en deed een aanvraag voor de bescherming als monument. Toenmalig Vlaams minister van Cultuur Luc Martens (CVP) nam de zaak ernstig op en besloot voor de sloping van de gebouwen voorlopig geen toestemming te verlenen.

Na een lange procedure volgde begin 2004 de voorlopige bescherming van het complex, door Vlaams minister van binnenlandse aangelegenheden Paul Van Grembergen, Spirit. De minister verklaarde: "Ik ken in het industrieel patrimonium van heel Vlaanderen geen gevel van een dergelijke oppervlakte". Begin 2005 kwam eindelijk de definitieve bescherming als monument.

Eigenaar Christian Dumolin, die eerst de zin niet inzag van het behoud, is inmiddels bijgedraaid. Hij blijft er evenwel bij dat een bescherming slechts zin heeft als er een herbestemming wordt gevonden. In een interview liet hij zich ooit ontvallen zes flessen champagne uit te loven voor wie hem een haalbaar idee aan de hand doet.

Vorig jaar maakte Vlaams minister van monumentenzorg Dirk Van Mechelen de nodige fondsen vrij om de droogloodsen (120 op 16 meter) wind- en waterdicht te maken. Het Vlaamse Gewest betaalt 60% eigenaar Koramic 40%; de totale kost bedraagt 1,25 miljoen euro.

Interessante hoek

De Littoralsite ligt in een gebied, de grote helling van de Vlieberg, van 10 hectare die recentelijk de bestemming van researchpark heeft gekregen. Aan de andere kant van de E17 komt het Deltapark, een industriegebied voor hoogwaardige activiteiten. Ook die terreinen waren vroeger eigendom van Koramic; het was eerst een kleigroeve en dan een stort om de put te vullen.

De omgeving van de pannenfabriek oogt nu nog redelijk landelijk, hoewel er al enkele indrukwekkende kantoorgebouwen in staan, o.m. het hoofdkwartier van Koramic. Lang zal het wel niet meer duren eer de bedrijfsgebouwen de horizon gaan vullen. Maar aangezien ontwikkelaar Leiedal veel belang hecht aan een zorgvuldige en in alle opzichten verantwoorde aanleg, zal het misschien een interessante hoek blijven om te wandelen.

Meer foto's op: http://kortrijkonvermoedehoekjes.skynetblogs.be

Zie ook: http://www.vvia.be/vviasites/8500_002.htm

De commentaren zijn gesloten.